Κυπριακή Οικονομία, πραγματικότητα και επιλογές

Κατεβάστε τη πρόταση της Ελευθερίας Κυπριακή Οικονομία, πραγματικότητα και επιλογές

 

Η Αλήθεια για την Κυπριακή Οικονομία

Τι μπορούμε να κάνουμε -- με απλά λόγια

1.    Αποτελεσματική Διαχείριση της Κρίσης

2.    Καταπολέμηση της Διαφθοράς

3.    Επανασχεδιασμός της Κρατικής Μηχανής

4.    Εκσυγχρονισμός του Συστήματος Διοίκησης του Δημοσίου

5.    Ανασχεδιασμός και Απομόχλευση  του Τραπεζικού Συστήματος

6.    Συνταξιοδοτικό

7.    Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή Μισθών

8.    Στρατηγική για ένα Οικοσύστημα Επιχειρηματικότητας

9.    Θεσμικό πλαίσιο για Συνεταιρισμούς Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα

10.    Αξιόπιστη Διαχείριση Φυσικού Αερίου

Τεκμήρια

Ομάδα Εργασίας

Επιστημονικές μελέτες που στηρίζουν τις προτάσεις

Από την Ιδρυτική Διακήρυξη της πρωτοβουλίας ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.

 

 


 

Περίληψη

 

Για να επιτύχουμε αναγέννηση της χώρας μας μέσα από την μεγάλη οικονομική κρίση χρειάζεται να σκεφτούμε πρωτότυπα και δημιουργικά. Να δώσουμε, μετά από μελέτη και έρευνα, απαντήσεις στα καίρια ερωτήματα: Ποια είναι η Αλήθεια για την κατάσταση της οικονομίας; Ποια τα αίτια της κρίσης; Τι μπορούμε να κάνουμε;

 

Η πραγματικότητα της Κυπριακής οικονομίας συνοψίζεται σε τρεις αλήθειες.

 

1.    Χαμηλή Ανταγωνιστικότητα και Ψηλό Χρέος με την Κύπρο να βρίσκεται στην 58η θέση παγκοσμίως, 15η μεταξύ των 17 χωρών της ευροζώνης και να έχουμε κατέβει 24 θέσεις από το 2009. 

2.    Η αλληλεξάρτηση μεταξύ τραπεζικού συστήματος και δημόσιων οικονομικών έχει ενεργοποιήσει ένα φαύλο κύκλο επιδείνωσης της κρίσης.

3.   Μια οικονομία με χαμηλή ανταγωνιστικότητα, ψηλό χρέος, δημοσιονομικά ελλείμματα και προβληματικό τραπεζικό τομέα δεν δημιουργεί θέσεις εργασίας. 

 

Αυτές οι αλήθειες συνοψίζουν το Πρόβλημα της Οικονομίας που έχουμε να λύσουμε. Για πολλά χρόνια ξοδεύουμε πέραν των δυνατοτήτων μας και ευθύνη φέρει τόσο ο δημόσιος όσο και ο ιδιωτικός τομέας.

 

Βεβαίως η κρίση ξεκίνησε από τις διεθνείς αγορές, ωστόσο έχουμε και εμείς σημαντικό μερίδιο ευθύνης. Οφείλουμε να τις αναγνωρίσουμε και να ανταποκριθούμε αναλόγως. Ταυτόχρονα με την οικονομική κρίση βιώνουμε και μια βαθιά πολιτική κρίση. Ωστόσο η διαχείρισή της είναι στα χέρια μας και δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε την Τρόικα ως εχθρική δύναμη. Πρέπει να διαπραγματευτούμε έξυπνα, με ειλικρίνεια και αξιοπιστία. Ήρθε η ώρα όλοι μαζί να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες δρώντας ήρεµα, διαλεκτικά και αποφασιστικά. 

 

Καταθέτουμε προς εθνική συζήτηση ένα Δεκάλογο Εισηγήσεων. Οι εισηγήσεις είναι απλές, είναι εφικτές και στηρίζονται σε σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις. Ορισμένες είναι άμεσης εφαρμογής, άλλες εφαρμόζονται βραχυπρόθεσμα και άλλες προετοιμάζουν το  έδαφος για μελλοντική δράση.

 

Στο σύνολο τους οι εισηγήσεις στοχεύουν στην αποτελεσματική διαχείριση της κρίσης (εισήγηση 1), στη διόρθωση χρόνιων προβλημάτων (εισηγήσεις 2-7) και στη δημιουργία συνθηκών ανάπτυξης (εισηγήσεις 8-10). 

 

Η πρόταση μας δίνει νόημα και κατεύθυνση στις θυσίες που καλούνται οι πολίτες να υποστούν για να ευημερήσει ξανά ο τόπος και οι ανθρώποι του. Πρέπει να δουλέψουμε λίγο περισσότερα, να δουλέψουμε καλύτερα και πολύ πιο έξυπνα. 

 

1. Για αποτελεσματική διαχείριση της κρίσης εισηγούμαστε την σύσταση Ομάδας Διαχείρισης Κρίσης, η οποία να έχει πολιτική νομιμοποίηση –κυβέρνηση και βουλή--, τεχνοκρατική εμπειρογνωμοσύνη και διαφάνειαΕκ των ουκ άνευ είναι η σύσταση Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων που να συνεπικουρεί την πολιτική διαδικασία με σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις για τα κρίσιμα προβλήματα.

                                                                  

Προς επίλυση προβλημάτων που μας οδήγησαν στην κρίση εισηγούμαστε:

 

2. Καταπολέμηση της διαφθοράς με υιοθέτηση και αποφασιστική εφαρμογή  συστάσεων της Διεθνούς Διαφάνειας και του Συμβουλίου της Ευρώπης. Το Γραφείο του Γενικού Ελεγκτή της Δημοκρατίας να υποβάλει νομοθετικές προτάσεις πλαισιωμένο από νομικούς και πολίτες διεθνούς κύρους και προσόντων.     

3. Επανασχεδιασμός της κρατικής μηχανής με την κατάργηση Υπηρεσιών που έκλεισαν τον ωφέλιμο τους κύκλο και την προσαρμογή άλλων στις σύγχρονες συνθήκες. Η ανεξάρτητη Αρχή Διοίκηση της Δημόσιας Υπηρεσίας θα μεριμνά για τον στρατηγικό σχεδιασμό της δημόσιας γραφειοκρατίας. Οι ημικρατικοί οργανισμοί να υπάγονται σε καθεστώς ιδιωτικού δικαίου, να υιοθετήσουν τα πρότυπα διοίκησης και ποιοτικής εξυπηρέτησης διεθνών οργανισμών και να αλλάξει ο τρόπος διορισμού των συμβούλων από Συμβούλιο Χρηστής Διακυβἐρνησης. 

4. Εκσυγχρονισμός του Συστήματος Διοίκησης του Δημοσίου υιοθετώντας σύγχρονα συστήματα διορισμού και προαγωγής που να απαιτούν ψυχομετρικά τεστ και δομημένη συνέντευξη από πιστοποιημένα ιδρύματα και εμπειρογνώμονες. Η πρόταση περιέχει και πέντε εισηγήσεις άμεσης εφαρμογής.

5. Έρευνα από Ανεξάρτητη Επιτροπή για αντιμετώπιση των προβλημάτων του τραπεζικού συστήματος με αρμοδιότητες που θα δοθούν από τη Βουλή των Αντιπροσώπων. Ταυτόχρονα εισηγούμαστε πλαίσιο δημιουργίας Επενδυτικών Εταιρειών Ακινήτων και τη δημιουργία Εθνικού Οργανισμού Διαχείρισης Περιουσιακών Στοιχείων για τα περιουσιακά στοιχεία επισφαλών δάνειων.

6. Την αντιμετώπιση του συνταξιοδοτικού με την υιοθέτηση σύγχρονου συστήματος τριών πυλώνων.

7. Την υιοθέτηση Τιμαριθμικής Αναπροσαρμογής Μισθών στηριζόμενης σε σύγχρονες αντιλήψεις για ανταγωνιστικότητα και δικαιοσύνη.                                                         

Και τέλος προτείνουμε αναπτυξιακή στρατηγική η οποία θα προέλθει από

 

8. Ένα Οικοσύστημα Επιχειρηματικότητας τις βασικές παραμέτρους του οποίου εισηγούμαστε.                       

9. Συνεταιρισμούς Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα όπως τους περιγράφουμε.    

10. Την αξιόπιστη διαχείριση φυσικού αερίου από Δημόσια Εταιρεία Ορυκτού Πλούτου η οποία να λειτουργεί στην βάση του ιδιωτικού δικαίου, την προετοιμασία κατάλληλου δημοσιονομικού σχεδιασμού περιλαμβανομένης μελέτης των επιδράσεων σε άλλους τομείς της οικονομίας και στην οικονομική ανάπτυξη, και την δημιουργία Ταμείο Φυσικού Πλούτου με σαφείς προδιαγραφές διαχείρισης.

 

Όλα όσα προτείνουμε είναι στο χέρι μας. Αν συμπεριφερθούμε υπεύθυνα και δημιουργικά θα περάσουμε σε μια νέα εποχή αναγέννησης και δημιουργίας. Αυτό είναι το μήνυμα της πρότασης που καταθέτει η πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ-για Πρόοδο και Περηφάνια μπροστά στην μεγάλη κρίση που αντιμετωπίζουμε ως χώρα και ως πολίτες αυτής της χώρας.

                                                           


 

 

Η Αλήθεια για την Κυπριακή Οικονομία

 

Ποια είναι η Αλήθεια για την κατάσταση της οικονομίας; Ποια τα αίτια της κρίσης; Τι μπορούμε να κάνουμε;

 

Για να απαντήσουμε στα καίρια ερωτήματα και να καταλήξουμε σε αποτελεσματικές λύσεις πρέπει να δούμε πέραν από τις διαφωνίες για το τι είναι σωστό να γίνει, και να απαλλαγούμε από πάγιες ιδεοληψίεςπροκαταλήψεις και εμμονές. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες και η κάθε μια αποκαλύπτει κάτι διαφορετικό. Το σωστό για τον συνταξιούχο που υπολογίζει σε μια καλή σύνταξη διαφέρει από το σωστό του φορολογούμενου που καλείται να συμπληρώσει τα άδεια ταμεία συντάξεων. Το σωστό των συνδικαλιστικών οργανώσεων για την «ευλογία της ΑΤΑ» διαφέρει από εκείνο του επιχειρηματία για τη χαμένη ανταγωνιστικότητα λόγω αύξησης του εργατικού κόστους. Ο υψηλόβαθμος δημόσιος λειτουργός που βοηθά φίλους του να πωλούν διαμερίσματα σε ξένους αγοραστές θεωρεί ότι πράττει το σωστό, δεν συμφωνούν όμως μαζί του διεθνείς οργανισμοί κατά της διαφθοράς.

 

Μέσα από όλα αυτά πρέπει να ανακαλύψουμε την αλήθεια για την Κύπρο που θέλουμε να ευημερεί για να ευημερούμε όλοι μας. Αυτή την αλήθεια επιδιώκουμε να υπηρετήσουμε. Τις πραγματικότητες αυτής της αλήθειας πρέπει πρώτα να αποδεχτούν οι πολίτες και οι πολιτικές δυνάμεις της χώρας.

 

Τα πραγματικά δεδομένα είναι σαφή: για πολλά χρόνια ξοδεύουμε πέραν των δυνατοτήτων μας. Ευθύνη για αυτό φέρει τόσο ο δημόσιος όσο και ο ιδιωτικός τομέας. Τα τελευταία χρόνια αυξήθηκε η συνολική κατανάλωση κατά 5% του ΑΕΠ, μειώθηκαν οι εγχώριες αποταμιεύσεις κατά 5% του ΑΕΠ και το κράτος αποδείχθηκε αδύναμο να συγκρατήσει τις δημόσιες δαπάνες σε επίπεδα ανάλογα με την μεγέθυνση του ΑΕΠ. Ως αποτέλεσμα είχαμε μεγέθυνση του δημοσιονομικού ελλείμματος και του δημόσιου χρέους. Την αύξηση της κατανάλωσης τροφοδότησε η υπερβολική αύξηση του τραπεζικού δανεισμού η οποία δημιούργησε την φούσκα στις τιμές των ακινήτων. Χρειάστηκε λοιπόν να αντλούμε συνεχώς αυξανόμενους πόρους από το εξωτερικό διογκώνοντας το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Κάποια στιγμή οι ξένες αγορές μας απέκλεισαν. Η κρίση φερεγγυότητας ήταν αναμενόμενο να συμβεί και μόνο το πότε θα συμβεί δεν γνωρίζαμε.

 

Αυτοί είναι οι παράγοντες που συνέβαλαν στην αρνητική εξέλιξη των πραγμάτων και οδήγησαν την οικονομία της χώρας σε οριακή κατάσταση. 

 

Η έξοδος από την κρίση θα προέλθει με ταυτόχρονη μείωση των δαπανών και ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας (που θα μειώσει την ανεργία) αξιοποιώντας κάθε δυνατότητα εκμετάλλευσης της εξωτερικής ζήτησης. Δηλαδή, προώθησης των εξαγωγών και παράλληλα υποκατάσταση των εισαγωγών. Η μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της Κύπρου πρέπει να αποτελέσουν τα κύρια συστατικά της στρατηγικής μας. Μείωση του ελλείμματος σημαίνει λιτότητα, αύξηση της ανταγωνιστικότητας σημαίνει ανάπτυξη. Αυτό το δίδυμο στρατηγικών επιλογών θα μας βγάλει από τον φαύλο κύκλο και πρέπει να σχεδιάσουμε και για τα δύο ταυτόχρονα. Αυτά είναι και τα μηνύματα από τις πρόσφατες αποφάσεις των οργάνων της Ε.Ε. –Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, Ευρωπαϊκή Επιτροπή και Ευρωκοινοβούλιο- για αντιμετώπιση της κρίσης και μπορούμε να τις αξιοποιήσουμε. 

 

Η κατάσταση της κυπριακής οικονομίας περιγράφεται από το τρίπτυχο:  

 

1.    Χαμηλή Ανταγωνιστικότητα και Ψηλό Χρέος.

Η Κύπρος βρίσκεται στην 58η θέση παγκοσμίως και κατετάχθη 15η μεταξύ των 17 χωρών της ευροζώνης στον δείκτη ανταγωνιστικότητας του World Economic Forum. Κατεβήκαμε 24 θέσεις από το 2009. Ως αποτέλεσμα της χαμηλής ανταγωνιστικότητας έχουμε αρνητικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, διογκώθηκαν τα δημοσιονομικά ελλείμματα και συσσωρεύσαμε δημόσιο και ιδιωτικό χρέος από τα ψηλότερα στην Ε.Ε. Το ιδιωτικό χρέος πλησιάζει το 300% του ΑΕΠ και το δημόσιο χρέος είναι 72% του ΑΕΠ (114% συνυπολογίζοντας τον εσωτερικό δανεισμό).

 

2.   Ο Κύκλος Τραπεζών και Δημόσιων Οικονομικών.

Η αλληλεξάρτηση μεταξύ τραπεζικού συστήματος και δημόσιων οικονομικών είναι τεκμηριωμένη. Σε περιόδους οικονομικής ανάπτυξης αυτή η αλληλεξάρτηση δημιουργεί ένα ενάρετο κύκλο. Ωστόσο σε περιόδους ύφεσης ενεργοποιείται ένας  φαύλος κύκλος και στην Κύπρο δεν προετοιμαστήκαμε γι’ αυτό. Οι ευθύνες ούτε αποκλειστικά τις τράπεζες βαραίνουν ούτε αποκλειστικά την κυβέρνηση. Αφενός ο τραπεζικός τομέας είναι υπερμεγέθης για τις ικανότητες της οικονομίας με στοιχεία ενεργητικού που υπερβαίνουν το 600% του ΑΕΠ που είναι το ψηλότερο στην Ευρώπη μετά το Λουξεμβούργο. Αφετέρου η μισή οικονομική δραστηριότητα της χώρας (47% του ΑΕΠ) δαπανάται για τις ανάγκες του δημοσίου.

 

3.   Αδυναμία Δημιουργίας Θέσεων Εργασίας.

Μια οικονομία με χαμηλή ανταγωνιστικότητα, ψηλό χρέος, αρνητικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, δημοσιονομικά ελλείμματα και προβληματικό τραπεζικό τομέα δεν δημιουργεί θέσεις εργασίας. Η ανεργία ξεπερνά το 10% και βρίσκεται στα ψηλότερα επίπεδα από το 1974 ενώ η ανεργία των νέων ξεπερνά το 25%.

 

Αυτές οι αλήθειες για την Κυπριακή οικονομία --που όλοι οφείλουμε να κατανοήσουμε και αποδεχτούμε-- συνοψίζουν το Πρόβλημα της Οικονομίας που έχουμε να λύσουμε.

 

Για να θέσουμε τα οικονομικά μεγέθη στα πλαίσια της καθημερινότητας μας, στον κάθε κύπριο πολίτη αναλογούν χρέη περίπου 80,000 ευρώ. Σε μια μέση οικογένεια αναλογούν 250,000 ευρώ και μόνο οι τόκοι είναι 10,000 ευρώ ετησίως. Αν προσθέσουμε σε αυτό περίπου 30,000 ευρώ ετησίως για τις ανάγκες του δημοσίου και συγκρίνουμε με τις 60,000 ευρώ που είναι το μέσο εισόδημα μιας οικογένειας, αντιλαμβανόμαστε το μέγεθος του προβλήματος. 

 

Το 25% της ανεργίας των νέων δεν είναι απλώς ένα στατιστικό νούμερο. Οι άνεργοι νέοι μας δεν στερούνται μόνο εισοδήματος. Στερούνται ευκαιριών για ανάπτυξη και αυτοπραγμάτωση και βιώνουν αισθήματα απογοήτευσης, κατωτερότητας και οργής. Τα έντονα αρνητικά συναισθήματα μπορεί να οδηγήσουν σε βία ή αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές --αλκοολισμό και χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών-- και σε μετανάστευση. Τα πολύ ψηλά επίπεδα ανεργίας χρειάζεται χρόνος να διορθωθούν και αυτό προκαλεί μια σημαντική παρενέργεια: οι άνεργοι γίνονται σταδιακά μη εργοδοτήσιμοι. Πως να βρει δουλειά ένας τριαντάχρονος απόφοιτος πανεπιστημίου όταν στο ερώτημα «Προηγούμενη πείρα» απαντά «Άνεργος»; Η ανεργία σε τέτοια επίπεδα παύει να είναι ένα προσωρινό οικονομικό φαινόμενο και μετατρέπεται σε βαθύ κοινωνικό φαινόμενο. Μπορεί να οδηγήσει μια κοινωνία σε ψυχολογική κατάρρευση.

 

Βεβαίως η κρίση ξεκίνησε από τις διεθνείς αγορές, ωστόσο δεν είμαστε άμοιροι ευθυνών για τα δικά μας προβλήματα.

 

Ποια είναι τα ενδογενή αίτια; Η αδυναμία του κράτους να συγκρατήσει την αύξηση του κρατικού μισθολογίου και των άλλων καταναλωτικών αναγκών. Η υπερβολική αύξηση του τραπεζικού δανεισμού κυρίως την πενταετία 2006-2011. Η υπερεξάρτηση της οικονομίας από τον τουρισμό και τον τομέα των ακινήτων χωρίς διαρθρωτικές αλλαγές που θα συνέβαλλαν σε δυναμική ανάπτυξη άλλων τομέων με εξαγωγικό προσανατολισμό και ψηλή προστιθέμενη αξία. Αυτά ήταν αποτέλεσμα ειδικών συμφερόντων, υπέρμετρου συνδικαλισμού, αναποτελεσματικής γραφειοκρατίας, αναξιοκρατικών διαδικασιών στελέχωσης και αναποτελεσματικών διαδικασιών λειτουργίας του δημόσιου τομέα, ριψοκίνδυνων στρατηγικών προσανατολισμών του τραπεζικού τομέα, έλλειψης σύγχρονων υποδομών.

 

Χωρίς να αυξάνουμε την παραγωγικότητα μας οδηγηθήκαμε σε στρεβλώσεις εσωτερικά και έλλειψη ανταγωνιστικότητας διεθνώς. Η Κύπρος έδινε μισθούς που δεν τους άντεχε. Και εμείς, ως πολίτες της, καταναλώναμε πέραν των δυνατοτήτων μας.

 

Ταυτόχρονα με την οικονομική κρίση βιώνουμε και μια βαθιά πολιτική κρίση. Τα υψηλά ποσοστά αποχής στις τελευταίες βουλευτικές (25%) και δημοτικές (40%) εκλογές  αποκαλύπτουν αποστασιοποίηση των πολιτών από την πολιτική. Σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο 2011, μόνο 8% των πολιτών εμπιστεύονται τα πολιτικά κόμματα και 29% την κυβέρνηση. Αυτά τα χαμηλά ποσοστά εκφράζουν μια απαξίωση προς την πολιτική, αλλά μπορεί επίσης να συμβαδίζουν με βαθύτερους προβληματισμούς του πολίτη. Όταν οι αγωνίες του δεν εντάσσονται στην παραγωγή πολιτικής από το σύστημα, τότε ο πολίτης αποσύρεται. Αυτό προκάλεσε η υπέρμετρη κομματοκρατία όπου κέντρο αναφοράς δεν είναι ο πολίτης, αλλά πολιτικά συμφέροντα που μονοπωλούν την εξουσία και τον δημόσιο διάλογο.

 

Πως φθάσαμε ως εδώ; Έκθεση του Economist Intelligence Unit μας βάζει στην κατηγορία των «ελλειμματικών δημοκρατιών». Κατέχουμε την 40η θέση παγκοσμίως και την 20η στην Ε.Ε. Αυτό δεν είναι τόσο αρνητικό –στην ίδια κατηγορία βρίσκονται η Ελλάδα, το Ισραήλ και η Πολωνία. Βιώνουμε όμως μια αντίφαση: ενώ βρισκόμαστε μεταξύ των δέκα πρώτων όσο αφορά τις εκλογικές διαδικασίες και τις πολιτικές ελευθερίες, βρισκόμαστε μεταξύ 60ης και 90ης θέσης στη λειτουργία της κυβέρνησης, τη συμμετοχή των πολιτών και την πολιτική κουλτούρα. Υστερούμε σημαντικά σε θέματα ελεύθερης ροής πληροφοριών. Στη λειτουργία της κυβέρνησης υστερούμε της Τουρκίας. Όσο αφορά την πολιτική κουλτούρα και τη συμμετοχή των πολιτών κατατασσόμαστε με αφρικανικές χώρες.

 

Αυτές είναι βασικές Αλήθειες. Προσφέρουν καθοδήγηση στη χάραξη πολιτικής για υπεύθυνη διαχείριση της κρίσης, για να διορθώσουμε τα προβλήματα της οικονομίας, να βελτιώσουμε την λειτουργία του κράτους και να χαράξουμε πορεία ανάπτυξης.

Τι μπορούμε να κάνουμε -- με απλά λόγια.

 

Η χώρα μας έχει προσφύγει για βοήθεια στην Τρόικα, δηλαδή στους μηχανισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Η κατάσταση είναι εξαιρετικά κρίσιμη. Εξαιρετική πρέπει να είναι η σκέψη και η δράση μας.

 

Η διαχείριση της κρίσης είναι στα χέρια μας και δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε την Τρόικα ως εχθρική δύναμη. Τόσο στην Ε.Ε. και στην ΕΚΤ, όσο και στο ΔΝΤ συμμετέχουμε με την δική μας δημοκρατική ελεύθερη βούληση. Εμείς τους καλέσαμε να έρθουν να μας βοηθήσουν γνωρίζοντας καλά τους κανόνες. Ας μην μας διαφεύγει εξάλλου ότι από το 1961 είμαστε μέλη του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Με τους κανόνες που εφαρμόστηκαν σε άλλους όταν είχαν ανάγκη, με αυτούς θα δουλέψουμε και εμείς τώρα. Πρέπει ωστόσο να διαπραγματευτούμε έξυπνα, με ειλικρίνεια και αξιοπιστία.

 

Πρέπει να δράσουμε ήρεµα, διαλεκτικά και αποφασιστικά. Δεν είμαστε σε αγώνα ενάντια στην Τρόικα. Να μας βοηθήσουν τους ζητήσαμε. Ούτε ανταγωνιζόμαστε οι κοινωνικές ομάδες για δίκαιο διαμερισμό του εθνικού πλούτου. Ο εθνικός πλούτος εξανεμίστηκε διότι εδώ και πολλά χρόνια δεν βελτιώνουμε την εθνική οικονομία στον ίδιο βαθμό που φροντίζουμε για το ατομικό μας συμφέρον. Τώρα ήρθε η ώρα όλοι μαζί να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες.   

 

«Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για περισσότερη λιτότητα» εισηγείται ο νομπελίστας συμπατριώτης μας Χριστόφορος Πισσαρίδης και αναγνωρίζουμε ότι η λιτότητα είναι επώδυνη για διάφορες ομάδες. Τα πράγματα είναι δύσκολα και θα χρειαστούν μεγάλες προσπάθειες και θυσίες. Αν διστάζουμε, διαπληκτιζόμαστε και διχαζόμαστε θα επιδεινώσουμε την κρίση.  

 

Καταθέτουμε προς εθνική συζήτηση ένα Δεκάλογο Εισηγήσεων.

 

Οι εισηγήσεις είναι απλές, είναι εφικτές και στηρίζονται σε σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις. Ορισμένες είναι άμεσης εφαρμογής, άλλες εφαρμόζονται βραχυπρόθεσμα και άλλες προετοιμάζουν το  έδαφος για μελλοντική δράση. Στο σύνολο τους στοχεύουν στην αποτελεσματική διαχείριση της κρίσης (εισήγηση 1), στη βελτίωση της οικονομίας με διόρθωση χρόνιων προβλημάτων (εισηγήσεις 2-7) και στη δημιουργία συνθηκών ανάπτυξης (εισηγήσεις 8-10). Οδηγούν στην ανάπτυξη και στην δημιουργία θέσεων εργασίας.

 

Το κύριο μήνυμα της πρότασης μας ωστόσο είναι να δώσει νόημα και κατεύθυνση στις θυσίες που καλούνται οι πολίτες να υποστούν. Πρέπει να δουλέψουμε λίγο περισσότερο, να δουλέψουμε καλύτερα και πολύ πιο έξυπνα. Αυτούς τους στόχους υπηρετούν οι προτάσεις μας και αυτά είναι που ζητούμε από τους πολίτες. Μόνο έτσι θα δημιουργήσουμε και πάλι μια ανταγωνιστική οικονομία που να προσφέρει ευκαιρίες στα παιδιά μας, ασφάλεια στους ηλικιωμένους μας και καλύτερη ποιότητα ζωής σε όλους μας.

 

Στο χέρι μας είναι να συμπεριφερθούμε υπεύθυνα και δημιουργικά για να περάσουμε σε μια νέα εποχή αναγέννησης και δημιουργίας. Αυτό είναι το μήνυμα της πρότασης που καταθέτει η πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ-για Πρόοδο και Περηφάνια μπροστά στην μεγάλη κρίση που αντιμετωπίζουμε ως χώρα.

 

1.     Αποτελεσματική Διαχείριση της Κρίσης

 

Πως διαχειριζόμαστε πιο έξυπνα την κρίσιμη κατάσταση;

 

Η χώρα μας καλείται να διαχειριστεί την κρίση λαμβάνοντας μέτρα που θα συμφωνηθούν από κοινού με την Τρόικα σε ένα μνημόνιο. Το μνημόνιο συνομολογείται με βάση την πραγματική κατάσταση της οικονομίας. Η Τρόικα αποτελείται από σοβαρούς και έμπειρους επαγγελματίες, οι οποίοι όμως δεν γνωρίζουν τη χώρα μας και την οικονομία της όπως εμείς. Οι κανόνες λένε ότι θέλουν τα χρήματα τους πίσω και αυτό τους το οφείλουμε. Η βελτίωση της οικονομίας μας είναι γι΄ αυτούς το μέσο και όχι ο σκοπός, ενώ τυχόν κοινωνικά προβλήματα εμείς θα τα ζήσουμε. Οφείλουμε επομένως να αναγνωρίσουμε ότι σε εμάς επαφίεται να προτείνουμε έξυπνες λύσεις που να βελτιώνουν την οικονομία και να διατηρούν την κοινωνική συνοχή, ενώ παράλληλα διασφαλίζουν αποπληρωμή των χρεών.

 

Για να σχεδιάσουμε έξυπνες λύσεις για ένα σύνθετο πρόβλημα χρειαζόμαστε σύγχρονους θεσμούς. Εισηγούμαστε την σύσταση Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων που να συνεπικουρεί την πολιτική διαδικασία τροφοδοτώντας με σύγχρονη επιστημονική γνώση για τα κρίσιμα προβλήματα του τόπου. Η σύσταση του Συμβουλίου πρέπει να γίνει με προσοχή για να είναι ανεξάρτητο από κομματικές και κυβερνητικές επιρροές αλλά ταυτόχρονα να έχει κύρος πέραν των ακαδημαϊκών κύκλων. Επίσης η συμμετοχή νέων επιστημόνων και γυναικών στο Συμβούλιο αφενός αναγνωρίζει έμπρακτα τις σύγχρονες ιδέες που έχουμε ανάγκη και αφετέρου ενεργοποιεί ευρύτερη κοινωνική συμμετοχή. Μπορεί οι νέοι μας και οι γυναίκες να μην κατέχουν σε ικανοποιητικό βαθμό πολιτικά αξιώματα, αλλά διαθέτουν γνώσεις για να συνεισφέρουν και ας μην ξεχνάμε οτι οι νέοι καλούνται να καταβάλουν σημαντικό μέρος του τιμήματος της κρίσης.   

 

Σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα η κρίση τυγχάνει βεβαίως πολιτικής διαχείρισης και εγείρεται επομένως το καίριο ερώτημα «πως  την διαχειριζόμαστε επιτυχώς»;

 

Μελέτες άλλων κρίσεων υποδεικνύουν τους παράγοντες που εγγυούνται επιτυχία: (1) αναγνώριση και αποδοχή της πραγματικότητας και ευρεία πολιτική συναίνεση γύρω από ένα κοινό όραμα, (2) αποφασιστική ανάληψη δράσης για εφαρμογή εθνικής στρατηγικής, (3) διαφάνεια με απρόσκοπτη πρόσβαση σε πληροφορίες, (4) σχεδιασμός μακροοικονομικών πολιτικών που αναγνωρίζουν την αλληλεξάρτηση του τραπεζικού συστήματος και της πραγματικής οικονομίας, (5) επαρκές νομικό και θεσμικό πλαίσιο για έγκαιρη κρατική παρέμβαση, (6) αποφασιστικότητα του κράτους στη στήριξη του τραπεζικού συστήματος, (7) διασφάλιση πως όταν το κράτος προσφέρει βοήθεια με χρήματα του φορολογούμενου οι μέτοχοι απορροφούν πρώτοι τις απώλειες αποφεύγοντας έτσι τον «ηθικό κίνδυνο» (moral hazard) ιδιωτικοποίησης των κερδών και κρατικοποίησης των ζημιών. 

 

Για να τα επιτύχουμε αυτά δεν μπορεί να παραμένουμε στις παραδοσιακές μεθόδους συντονισμού και ανάληψης δράσης του Κράτους. Εισηγούμαστε την άμεση σύσταση Ομάδας Διαχείρισης Κρίσης, η οποία να έχει πολιτική νομιμοποίηση, τεχνοκρατική εμπειρογνωμοσύνη και διαφάνεια.

 

Για να είναι αποτελεσματική η Ομάδα πρέπει να έχει πρωτίστως πολιτική νομιμοποίηση και αυτό συνεπάγεται συμμετοχή της Κυβέρνησης στο ανώτατο επίπεδο του Προέδρου της Δημοκρατίας με τους Υπουργούς των κρίσιμων Υπουργείων, καθώς και της Βουλής που έχει τις νομοθετικές αρμοδιότητες αλλά και ως το σώμα όπου επιτυγχάνεται η πολιτική συναίνεση. Πρέπει επίσης να έχει επαρκή επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη στα ψηλότερα διεθνή πρότυπα, πέραν αυτής που φέρνουν οι Υπουργοί μέσω των τεχνοκρατών των Υπουργείων και αυτό θα επιτευχθεί με την συμμετοχή του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων αλλά και με την διαβούλευση με επαγγελματικά σώματα. Οι εποπτικές αρχές έχουν θεσμικό ρόλο να διαδραματίσουν και είναι οι πλέον ενήμερες για αποφάσεις ευρωπαϊκών οργάνων που μας επηρεάζουν. Τέλος, απαιτείται διαφάνεια. Το κοινό πρέπει να έχει πληροφορίες διότι θα κληθεί να στηρίξει τα μέτρα μέσα από μια διαδικασία δημόσιας διαβούλευσης, αλλά και να νιώθει εμπιστοσύνη ότι η πολιτική ηγεσία της χώρας χειρίζεται υπεύθυνα το μέλλον του. Χρειάζεται ένας αξιωματούχος υπεύθυνος να ανταποκρίνεται σε αιτήματα του κοινού για παροχή πληροφοριών και δημοσίευση βασικών πληροφοριών.

 


 

2.     Καταπολέμηση της Διαφθοράς

 

Πως δουλεύουμε καλύτερα ως κοινωνία;

 

Ο Δείκτης Ανταγωνιστικότητας του World Economic Forum κατατάσσει την Κύπρο μεταξύ της 30ης και 50ης θέσης παγκοσμίως στους δείκτες που επιμετρούν την λειτουργία των θεσμών. Βρισκόμαστε στη 48η θέση όσο αφορά τη καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, στη 53η όσο αφορά “favouritism in decisions of government officials” (=ρουσφέτι), στη 41η θέση στα “irregular payments and bribes”(=μίζες και λαδώματα), και στη 39ηόσο αφορά “diversion  of public funds” (=μαζί τα φάγαμε). Με βάση τα στοιχεία της Διεθνούς Τράπεζας 1996-2010 χάνουμε έδαφος διεθνώς.

Διαφθορά είναι η κατάχρηση εξουσίας για προσωπικό όφελος. Συνήθως αφορά τον δημόσιο τομέα αλλά δεν περιορίζεται σε αυτόν. Παρατηρούμε φαινόμενα όπως οι διορισμοί με πολιτικά αντί αξιοκρατικά κριτήρια στη δημόσια υπηρεσία, τους ημικρατικούς οργανισμούς και ανεξάρτητες Αρχές. Έχουμε διαπλοκές στις δημόσιες συμβάσεις και στιςσχέσεις πολιτικών κομμάτων με ΜΜΕ και επιχειρήσεις. Έχουμε οργανωμένα σύνολα που κερδίζουν υπερβολικά προνόμια σε βάρος των υπολοίπων. Στον ιδιωτικό τομέα έχουμε φοροδιαφυγή και ανομία.

Η διαφθορά οδηγεί σε σπατάλη πόρων, μειώνει την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, αυξάνει την αβεβαιότητα απωθώντας τους επενδυτές, δημιουργεί αίσθημα αδικίας και φθείρει τον κοινωνικό ιστό. Εκτρέφει την απαξίωση της πολιτικής και την αποστασιοποίηση των νέων. Η αποτελεσματική κοινωνική οργάνωση στηρίζεται στην αξιοπιστία και εντιμότητα αυτών που εμπιστευόμαστε με δημόσια αξιώματα και η διαφθορά πλήττει όλους μας. Η Γενική Ελέγκτρια υποβάλει ετησίως μια πολύ δηκτική Έκθεση χωρίς όμως να υπάρχουν μηχανισμοί παρακολούθησης οτι οι εισηγήσεις υλοποιούνται και τα προβλήματα διορθώνονται. Η Έκθεση αρχειοθετείται και ξεχνιέται από τις πολιτικές δυνάμεις. 

Διαφάνεια. Ισχυρό όπλο κατά της διαφθοράς είναι η διαφάνεια. Γι΄ αυτό κράτη με χαμηλά επίπεδα διαφθοράς αποδέχονται τον περιορισμό άλλων βασικών ελευθεριών, π.χ. την προστασία των προσωπικών δεδομένων, με στόχο την καταπολέμηση της διαφθοράς. Στην κατάταξη της Διεθνούς Διαφάνειας κατέχουμε την 30η θέση με βαθμολογία 6.3 από τα 10. Μεταξύ χωρών που βρίσκονται ψηλά στον δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ, όπως η Κύπρος, τα επίπεδα διαφθοράς για τη χώρας μας είναι πολύ ψηλά. Σε συνδυασμό με την διαφθορά, η παραοικονομία της Κύπρου είναι σε πολύ ψηλά επίπεδα, σχεδόν 30% του ΑΕΠ και αυτό σημαίνει απώλειες εσόδων πέραν του 1δις. ευρώ ετησίως. Μεταξύ των χώρων του ΟΟΣΑ μόνο η Ελλάδα και το Μεξικό έχουν μεγαλύτερη παραοικονομία.

Πρέπει να υπάρξει πλήρης διαφάνεια στους τρόπους λειτουργίας του κράτους. Εισηγούμαστε όπως πέραν των όρων που αφορούν συμβόλαια και θέσεις εργασίας να δημοσιεύονται με πλήρη διαφάνεια το πως καθορίζονται οι όροι, από ποιους και πως αξιολογούνται.

Περαιτέρω, η διακριτική ευχέρεια των δημόσιων λειτουργών για να αποφασίζουν δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για διαφθορά. Για να αποφευχθεί αυτό το ενδεχόμενο εισηγούμαστε την διεξαγωγή τυχαίων δειγματοληπτικών ελέγχων ότι εφαρμόζονται οι αρχές διοικητικού δικαίου κατά την άσκηση των καθηκόντων των δημόσιων λειτουργών και ότι η διακριτική ευχέρεια εφαρμόζεται με αμεροληψία και καλή πίστη. Τους ελέγχους μπορεί να διεξάγει ο Επίτροπος Διοικήσεως. Φαινόμενα ευνοιοκρατίας επίσης προκαλούν οι υπερβολικά καλοί όροι εργοδοσίας στο δημόσιο τομέα διότι δημιουργούν συνθήκες υπερπροσφοράς ατόμων που επιδιώκουν εργοδότηση. Εκτός από ότι αυτό είναι πολλές φορές αντιπαραγωγικό αφού ο ιδιωτικός τομέας στερείται ικανά στελέχη, καλλιεργεί και πρόσφορο έδαφος για καταμερισμό θέσεων με κομματικά κριτήρια.

Ειδική νομοθεσία. Χρειάζεται εκσυγχρονισμός της νομοθεσίας που να συνάδει με τις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης και φιλελευθεροποίησης. Αρκετές χώρες έχουν καταστήσει αδίκημα την διάπραξη διαφθοράς από νομικά πρόσωπα που έχουν έδρα εντός της χώρας τους ή από πολίτες της, ακόμη κι αν αυτό γίνεται εκτός της χώρας. Πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι το Ant-bribery Act που υιοθέτησε το Ηνωμένο Βασίλειο το 2011, το οποίο διευρύνει την έννοια της διαφθοράς αλλά και καθιστά αδίκημα την αποτυχία ενός οργανισμού να λάβει τα αναγκαία μέτρα για πρόληψή της. Στελέχη εταιρείας φέρουν προσωπική ευθύνη όταν κλείνουν τα μάτια σε φαινόμενα διαφθοράς. Στις ΗΠΑ υπάρχει το Foreign Corrupt Practices Act από το 1977. Οι χώρες αυτές στέλνουν ένα αυστηρό προειδοποιητικό μήνυμα κατά της διαφθοράς προς όλους όσοι επιδιώκουν συναλλαγές με οργανισμούς της χώρας. Σε αρκετές χώρες προστατεύεται ο ρόλος του whistleblower-καρφί. Ο χαρακτηρισμός δεν εκλαμβάνεται ως κάτι το αρνητικό από την κοινωνία και οι νομοθεσίες προστατεύουν τον whistleblower. Νομοθεσία που ψηφίστηκε στις ΗΠΑ το 1863 έδινε ποσοστό επί του ποσού που εξοικονόμησε το κράτος στο καρφί.Σε τέτοιες νομοθεσίας μπορεί να βασιστούμε. Εισηγούμαστε όπως το Γραφείο του Γενικού Ελεγκτή της Δημοκρατίας εξουδιοτηθεί να υποβάλει νομοθετικές προτάσεις για καταπολέμηση της διαφθοράς, πλαισιωμένο από νομικούς και πολίτες άμεμπτου χαρακτήρα και διεθνούς κύρους και προσόντων.

Χρηματοδότηση των κομμάτωνΗ χρηματοδότηση των κομμάτων γίνεται με πλήρη αδιαφάνεια και χρήζει διόρθωσης. Για τη κρατική χορηγία πρέπει να υπάρχει πλήρης πληροφόρηση ενώ για χρηματοδότηση από ιδιώτες και επιχειρήσεις χρειάζονται περιορισμοί. Γιατί να μπορούν ξένες εταιρείες να χρηματοδοτούν κυπριακές πολιτικές δυνάμεις;  Τον Απρίλιο του 2011 εκδόθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης η τελευταία έκθεση GRECO για την Κύπρο. Η έκθεση επικεντρώθηκε (i) στην ποινικοποίηση της διαφθοράς και (ii) στην διαφάνεια των οικονομικών των πολιτικών κομμάτων. Η έκθεση επισημαίνει ότι όσον αφορά στην ποινικοποίηση της διαφθοράς, έγιναν μεν τροποποιήσεις στη νομοθεσία αλλά κανένας δεν είχε προσαχθεί στην δικαιοσύνη. Υπάρχει απροθυμία από τις αρμόδιες αρχές να εφαρμόσουν  τη νομοθεσία. Αυτό συνδέεται και με την επισήμανση ότι δε έγινε ικανοποιητική πρόοδος στο θέμα των πολιτικών εισφορών. Εισηγούμαστε όπως οι εισηγήσεις της έκθεσης GRECO υιοθετηθούν στη νομοθεσία και τα οικονομικά των κομμάτων δημοσιοποιούνται.  

Ανεξαρτησία Ημικρατικών Οργανισμών και Ανεξάρτητων Αρχών. Η φιλοσοφία ότι οι ημικρατικοί οργανισμοί εφαρμόζουν κυβερνητική πολιτική, χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για κομματοκρατία στους διορισμούς Διοικητικών Συμβουλίων και κατ’ επέκταση των στελεχών τους. Το επιχείρημα ότι είναι «βραχίονες του κράτους» είναι πρόσχημα χωρίς βάση, όπως φαίνεται από το γεγονός ότι τέτοιοι οργανισμοί σε πολλές  χώρες είναι ιδιωτικές εταιρίες και το δημόσιο συμφέρον διασφαλίζεται μέσω εποπτικών ή ρυθμιστικών αρχών (Επιτροπή Ανταγωνισμού, Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας κλπ.) Οι ρυθμιστικές αρχές πρέπει να έχουν κατοχυρωμένη την ανεξαρτησία τους αλλά στην Κύπρο υπάρχει τάση για κομματοκρατία ακόμη και στις ανεξάρτητες αρχές. Την  ανεξαρτησία τους θα διασφαλίζει το Συμβούλιο Χρηστής Διακυβέρνησης που εισηγούμαστε πιο κάτω. Περαιτέρω οι εποπτικές αρχές εξαρτώνται οικονομικά ή και λειτουργικά από τις αποφάσεις πολιτικών προϊσταμένων υπουργείων. Από το 2003 υπάρχει γραπτή δέσμευση, ως μέρος της συμφωνίας για ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, για υιοθέτηση της πρόταση της ομάδας DeLarosiere για ανεξαρτησία των Εποπτικών Αρχών. Εισηγούμαστε όπως η Βουλή αναλάβει πρωτοβουλία ούτως ώστε υλοποιηθεί η δέσμευση του κυπριακού κράτους ως μέλος της Ε.Ε. για πλήρη ανεξαρτησία των εποπτικών αρχών.

3.     Επανασχεδιασμός της Κρατικής Μηχανής

 

Πως δουλεύει καλύτερα το Κράτος εξυπηρετώντας τον πολίτη;

 

Η δομή της κρατικής μηχανής ελάχιστο έχει προσαρμοστεί από ίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας για να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες ανάγκες της κοινωνίας. Είναι εν πολλοίς προσανατολισμένη στο γεωργικό παρελθόν της χώρας αντί να ανταποκρίνεται στις ανάγκες μιας οικονομίας παροχής υπηρεσιών. Σύγχρονα προβλήματα είναι υποταγμένα σε ξεπερασμένες δομές, όπως για παράδειγμα τα περιβαλλοντικά θέματα στο Υπουργείο Γεωργίας, ή τα θέματα ενέργειας στο Υπουργείο Βιομηχανίας. Όταν δημιουργήθηκαν αυτά τα υπουργεία ο πρωτογενής τομέας οικονομικής δραστηριότητας αντιπροσώπευε το 44% του ΑΕΠ, ενώ σήμερα πάνω από 70% οφείλεται στις υπηρεσίες. Το 1960 δεν αντιμετωπίζαμε περιβαλλοντικά προβλήματα ούτε είχαμε φυσικό αέριο, σήμερα έχουμε και τα δύο.

 

Η κρίση μας δίνει την ευκαιρία να ανασχεδιάσουμε το κράτος που χρειαζόμαστε και να αποβάλουμε προκαταλήψεις και εμμονές σε κεκτημένα. Για να βελτιώσουμε την αποτελεσματικότητα του κράτους πρέπει να δείξουμε αποφασιστικότητα. Εισηγούμαστε την κατάργηση Υπηρεσιών που έκλεισαν τον ωφέλιμο τους κύκλο και την προσαρμογή άλλων στις σύγχρονες συνθήκεςΑυτές οι αλλαγές βεβαίως συνδέονται με την εναλλαξιμότητα του προσωπικού όπως εισηγούμαστε πιο κάτω.

 

Στο σύγχρονο περιβάλλον πολλές Υπηρεσίες δεν έχουν πλέον νόημα. Όταν για παράδειγμα έχουμε ελεύθερο εμπόριο, τι εξυπηρετούν τα διάφορα συμβούλια γεωργικών προϊόντων; Ποιός ο ρόλος του Κυβερνητικού Τυπογραφείου όταν υπάρχει τόση διάχυση της τεχνολογίας εκτυπώσεων; Ποιο ρόλο εξυπηρετεί το Εφοριακό Συμβούλιο όταν οι πολίτες έχουν πρόσβαση στον Επίτροπο Διοικήσεως;

 

Άλλοι θεσμοί χρειάζονται νέους προσανατολισμούς που να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες της κοινωνίας, ιδιαίτερα στο ευρωπαϊκό μας περιβάλλον. Για παράδειγμα, το σύγχρονο Κράτος οφείλει να σχεδιάζει στρατηγικά και να εποπτεύει, αντί να προγραμματίζει και να ελέγχει. Γι’ αυτό το Γραφείο Προγραμματισμού βρίσκεται σε εγγενή σύγκρουση με το Υπουργείο Οικονομικών ενώ θα μπορούσε να εξυπηρετεί (i) προσέλκυση ευρωπαϊκών προγραμμάτων, (ii) προώθηση Στρατηγικών Συνεταιρισμών Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα και προσέλκυση επενδύσεων, (iii) ουσιαστική συμβολή στην προώθηση της Έρευνας και Ανάπτυξης. Ομοίως, το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Κύπρου δεν έχει νόημα ως σημείο πληροφόρησης μετά την ένταξη μας στην Ε.Ε. Το γεγονός ότι το Συμβούλιο του Ινστιτούτου δεν είχε συγκληθεί για πάνω από τρία χρόνια επιβεβαιώνει την παρατήρηση και η κακοδιαχείριση του απασχόλησε τη Βουλή. Θα ήταν ωστόσο πολύ χρήσιμο ως ανεξάρτητη αυτοχρηματοδοτούμενη δεξαμενή σκέψης για θέματα Ευρωπαϊκής Πολιτικής και Διεθνών Σχέσεων. Σχετική μελέτη υπάρχει διαθέσιμη από το 2003. 

Για αποτελεσματικό ανασχεδιασμό της κρατικής μηχανής απαιτούνται κατάλληλες δομές. Δεν μπορεί να προκύψει από τις παραδοσιακές δομές διότι αυτές δεν είναι σε θέση να ανασχεδιάσουν τον εαυτό τους. Κατευθύνονται πρωτίστως από τα συμφέροντα των Υπηρεσιών αντί από τις ανάγκες της κοινωνίας. Το ίδιο μπορεί να λεχθεί για την βελτίωση της αποτελεσματικότητας. Χωρίς να έχουμε ανώτερο εκτελεστικό αξιωματούχο της κρατικής γραφειοκρατίας, ούτε διοικητική ομάδα των Γενικών Διευθυντών δεν υπάρχει ούτε στρατηγικός σχεδιασμός ούτε μηχανισμοί βελτίωσης. Η κρατική μηχανή βρίσκεται στον αυτόματο πιλότο των γραφειοκρατικών διαδικασιών. Στην επόμενη ενότητα εισηγούμαστε τη δημιουργία Ανεξάρτητης Αρχής Διοίκησης της Δημόσιας Υπηρεσίας.

 

Για τον εκσυγχρονισμό του συστήματος διοίκησης ημικρατικών οργανισμών εισηγούμαστε όπως υπάγονται σε καθεστώς ιδιωτικού αντί δημόσιου δικαίου, όπως υιοθετήσουν τα πρότυπα διοίκησης και ποιοτικής εξυπηρέτησης διεθνών οργανισμών όπως ο ΟΟΣΑ και ιδιαίτερα αλλάξει ο τρόπος διορισμού των Συμβούλων. Εισηγούμαστε την σύσταση Συμβουλίου Χρηστής Διακυβἐρνησης (ΣΧΔ) το οποίο να έχει την ευθύνη να υποβάλλει εισηγήσεις για διορισμούς των συμβουλίων των Ημικρατικών Οργανισμών. Το ΣΧΔ να απαρτίζεται από τον Επίτροπο Διοικήσεως, τον Γενικό Ελεγκτή, πανεπιστημιακούς τους οποίους θα εισηγούνται τα όργανα των Πανεπιστημίων, επενδυτές, επιχειρηματίες και συμβούλους του ιδιωτικού τομέα. Οι εισηγήσεις του ΣΧΔ θα δημοσιοποιούνται με πλήρη τεκμηρίωση και τυχόν μη έγκριση των εισηγήσεων πρέπει να δικαιολογείται με διαφάνεια. Η επιλογή να γίνεται με κριτήριο τις γνώσεις και την εμπειρία σε θέματα συναφή με τις δραστηριότητες του οργανισμού ούτως ώστε οι σύμβουλοι να συνεισφέρουν στην διοίκηση των οργανισμών με βαθιά κατανόηση των θεμάτων. 

 

Η διαχείριση ορισμένων στρατηγικών δημόσιων πόρων μπορεί να γίνεται πιο αποτελεσματικά από ιδιωτικές εταιρείες χωρίς το κράτος να εκχωρήσει ιδιοκτησιακά δικαιώματα. Εισηγούμαστε όπως το μοντέλο διαχείρισης αεροδρομίων από ιδιωτική εταιρεία εφαρμοστεί και για τα λιμάνια. 

Πρέπει επίσης να αντιμετωπίσουμε την εξής πραγματικότητα. Δημόσιοι οργανισμοί που ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα δεν μπορούν να είναι ανταγωνίσιμοι εφόσον παραμένουν ιδιοκτησία του κράτους. Εξάλλου το κράτος δεν μπορεί να ανταγωνίζεται τους πολίτες του. Εισηγούμαστε την απεμπλοκή του Κράτους από δημόσιες επιχειρήσεις. Οι δημόσιοι οργανισμοί να υπάγονται στο ιδιωτικό δίκαιο και να μετοχοποιηθούν. Οι μετοχές να διατεθούν (i) σε ιδιώτες επιχειρηματίες, (ii) στο προσωπικό του οργανισμού, (iii) στο ευρύ κοινό και (iv) στο κράτος. Οι αποκρατικοποιήσεις είναι τρόπος πάταξης της κομματοκρατίας και διαφθοράς, αποφέρουν έσοδα στο δημόσιο ταμείο και βελτιώνουν τους δημόσιους οργανισμούς. Ανάλογα με την περίπτωση το κράτος μπορεί να διατηρεί προνομιακές μετοχές που επιτρέπουν υπό ορισμένες συνθήκες έλεγχο σε κοινωνικά ευαίσθητα θέματα, χωρίς να αφήνουν περιθώρια παρέμβασης στην διοίκηση του οργανισμού.

 

Στο πλαίσιο της παρούσας κρίσης χρειάζεται αποφασιστικότητα στη απεμπλοκή του Κράτους από επιχειρηματικές δραστηριότητες αλλά και ιδιαίτερη προσοχή στη διαχείριση της διαδικασίας και των εσόδων που θα προκύψουν. Τα έσοδα δεν πρέπει να χρησιμοποιηθούν για χρηματοδότηση των κρατικών δαπανών αλλά για αναπτυξιακές επενδύσεις και μείωση του δημόσιου χρέους, μειώνοντας έτσι τα επιτόκια και βοηθώντας στην ανάπτυξη. Όσο διστάζουμε στην λήψη αποφάσεων τόσο επιδεινώνεται η κατάσταση, με τις Κυπριακές Αερογραμμές να είναι πλέον χαρακτηριστικό πιθάρι χωρίς πάτο.

 

Η διαδικασία αποκρατικοποίησης χρειάζεται προσεκτική υλοποίηση με τα ψηλότερα επίπεδα επαγγελματισμού και υπευθυνότητας. Πρέπει να μεριμνήσει για (i) ενδυνάμωση θεσμών όπως η Επιτροπή Ανταγωνισμού για να αποφύγουμε τα ιδιωτικά μονοπώλια που είναι χειρότερα από τα κρατικά, (ii) να τεθούν όροι και δοθούν κίνητρα για εγχώρια επανεπένδυση σημαντικού ποσοστού κερδών, (iii) ο ιδιώτης επενδυτής μπορεί να έχει την πλειοψηφία των μετοχών, όμως οι εργαζόμενοι θα κατέχουν ένα ποσοστό των μετοχών που μπορεί να τους δοθούν με αντάλλαγμα αποκοπές ψηλών μισθών, και (iv) όσον αφορά την ΑΗΚ, και σε ορισμένες περιπτώσεις την ΑΤΗΚ, τα δίκτυα είναι δημόσιο αγαθό και είναι σημαντικό να υπάρχουν διαφορετικοί ιδιοκτήτες σε κάθε επίπεδο έτσι ώστε να αποφευχθεί η «κάθετη ολοκλήρωση» -vertical integration-, δηλαδή αθέμιτο πλεονέκτημα στην αλυσίδα παραγωγής και παροχής υπηρεσιών. 

4.     Εκσυγχρονισμός του Συστήματος Διοίκησης του Δημοσίου

 

Πως δουλεύει λίγο περισσότερο και καλύτερα ο δημόσιος τομέας;

 

Μαζί με τον ανασχεδιασμό των δομών πρέπει να βελτιώσουμε την αποτελεσματικότητα τους. Οι παραδοσιακές προσεγγίσεις των κομματικών ιδεολόγων συζητούν για μεγαλύτερο ή μικρότερο κράτος προσπαθώντας να εξισορροπήσουν τις κοινωνικές ανάγκες με τους περιορισμένους διαθέσιμους πόρους. Στο δίλημμα «μεγαλύτερο ή μικρότερο κράτος» που θέτουν οι ιδεολογικοί δογματισμοί η απάντηση είναι «καλύτερο κράτος». Δηλαδή, αποτελεσματικό και κοινωνικά ευαίσθητο κράτος που μεριμνά για το μακροπρόθεσμο συμφέρον της χώρας και είναι φειδωλό στη χρήση των περιορισμένων πόρων του φορολογούμενου. Για να το επιτύχουμε χρειάζεται να υιοθετήσουμε σύγχρονες αρχές διοίκησης που θέλουν το κράτος (i) να εστιάζεται στην αποστολή και όχι στις διαδικασίες, (ii) να στοχεύει στα αποτελέσματα και όχι την προσπάθεια, και (iii) να ικανοποιεί τις ανάγκες των πολιτών και όχι της γραφειοκρατίας.

 

Εκσυγχρονίζοντας το σύστημα διοίκησης επιτυγχάνουμε βελτίωση της αποτελεσματικότητας χωρίς να αναγκαζόμαστε σε υπέρμετρες περικοπές. Ο εκσυγχρονισμός πρέπει να γίνει τόσο για τον δημόσιο τομέα όσο και για τους ημικρατικούς οργανισμούς.

 

Εισηγούμαστε την δημιουργία ανεξάρτητης Αρχής Διοίκησης της Δημόσιας Υπηρεσίας η οποία θα μεριμνά για τον στρατηγικό σχεδιασμό της δημόσιας γραφειοκρατίας ούτως ώστε να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στις ανάγκες διακυβέρνησης. Της Αρχής θα προΐσταται Συμβούλιο από επαγγελματίες. Θα επιλαμβάνεται θεμάτων ανασχεδιασμού της κρατικής μηχανής, εφαρμογής διεθνών προτύπων --όπως του European Foundation for Quality Management με μηχανοργανωμένες και κατά το δυνατό ολοκληρωμένες διεργασίες-- και της Διαχείρισης Ανθρώπινου Δυναμικού (ΔΑΔ) αντικαθιστώντας τις Υπηρεσίες Δημόσιας και Εκπαιδευτικής Υπηρεσίας. Θα μεριμνά όπως επιτυγχάνεται το βέλτιστο αποτέλεσμα με το ελάχιστο κόστος και αυτό προϋποθέτει καθορισμό οράματος, στρατηγικής και στόχων, διαμόρφωση σχεδίων δράσης και στοχομέτρηση.

 

 

Η εφαρμογή διεθνών προτύπων και βέλτιστων πρακτικών έχει μεσοπρόθεσμα αποτελέσματα και αλλάζει τις νοοτροπίες των δημόσιων λειτουργών θέτοντας στο επίκεντρο τον πολίτη. Για άμεση αποτελεσματικότητα εισηγούμαστε συγκεκριμένα μέτρα που στηρίζονται στις σύγχρονες πραγματικότητες και όχι στα κεκτημένα παρωχημένων εποχών:

1.    Εναλλαξιμότητα των δημόσιων λειτουργών και ανακατανομή προσωπικού --μετά από κατάλληλη εκπαίδευση– που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της υπηρεσίας. Για παράδειγμα τα Σώματα που εισηγούμαστε μπορούν να στελεχωθούν με ανακατανομή προσωπικού. Ανακατανομές επίσης χρειάζονται στην έκδοση πολεοδομικών αδειών στην είσπραξη φόρων, στην παραγωγή ενέργειας κλπ.

2.     Οι διορισμοί στις ανώτερες βαθμίδες να γίνονται ως πρώτου διορισμού για τους ικανότερους και όχι αποκλειστικά ως ανέλιξης για τους αρχαιότερους.

3.    Το ωράριο εργασίας του δημόσιου τομέα να ευθυγραμμιστεί με τις ανάγκες του ιδιωτικού τομέα τον οποίο υπηρετεί. Όταν η Ε.Ε. είναι ο κύριος συνέταιρος μας και εμείς έχουμε μόνο 4.5 ώρες κοινής εργασίας με την υπόλοιπη Ευρώπη δεν πρέπει να μας εκπλήττει η χαμηλή ανταγωνιστικότητα. Το ίδιο συμβαίνει με τις τράπεζες που εξυπηρετούν τους πελάτες τους λίγες μόνο ώρες ημερησίως.  

4.    Η μονιμότητα στις ανώτερες διευθυντικές θέσεις πρέπει να αντικατασταθεί από συμβόλαια. Τα διευθυντικά στελέχη να διορίζονται με πενταετή συμβόλαια που περιλαμβάνουν με διαφάνεια προκαθορισμένους στόχους, να αξιολογούνται σε ετήσια βάση και μόνο αν επιτύχουν τους στόχους τους θα επαναδιορίζονται. Την απόδοση των διευθυντικών στελεχών θα αξιολογεί με αξιόπιστες διαδικασίες ομάδα αποτελούμενη από τον άμεσα προϊστάμενο, πιστοποιημένα σε δομημένη συνέντευξη διευθυντικά στελέχη της ΔΑΔ και εξωτερικούς εμπειρογνώμονες. Η υιοθέτηση της μεθόδου των «360 μοιρών» προσφέρει μια τέτοια αξιόπιστη διαδικασία. 

5.    Οι πρώτες δύο μέρες άδειας ασθενείας να είναι χωρίς μισθό. Πέρα τούτου άδειες ασθενείας με πιστοποιητικό γιατρού καλύπτονται από τις κοινωνικές ασφαλίσεις όπως γίνεται στον ιδιωτικό τομέα. Οφείλουμε την ίδια κοινωνική αλληλεγγύη σε όλους τους πολίτες, δεν είμαστε περισσότερο αλληλέγγυοι για τους πολίτες που εργάζονται στο δημόσιο.

 

Οι πελατειακές σχέσεις που όλοι κατακρίνουμε έχουν οδηγήσει το πολιτικό σύστημα σε ανυποληψία, την διαφθορά σε απαράδεκτα επίπεδα και την αποτελεσματικότητα και ανταγωνιστικότητα της χώρας σε κρίσιμη κατάσταση. Ένα πιο ευέλικτο και ανοικτό σύστημα διοίκησης στηριζόμενο σε επαγγελματίες, όπως το προτείνουμε, σπάζει τον κύκλο των πελατειακών σχέσεων κτυπώντας μια από τις ρίζες των προβλημάτων μας.


 

5.     Ανασχεδιασμός και Απομόχλευση  του Τραπεζικού Συστήματος

 

Πως εργαζόμαστε καλύτερα και πιο έξυπνα στον τραπεζικό τομέα;

 

Το υπερβολικά μεγάλο μέγεθος του τραπεζικού συστήματος μετατράπηκε από ατμομηχανή της οικονομίας σε «βαρίδι». Η υπερβολικά ψηλή εγχώρια πιστωτική επέκταση κατά το 2007-2008 επιδείνωσε την κατάσταση ακριβώς καθώς άρχιζε η διεθνής κρίση. Για να συνεχιστεί η λειτουργία των τραπεζών απαιτούνται 5 έως 11 δις ευρώ για ανακεφαλαιοποίηση. Χρειαζόμαστε σταδιακή μείωση των χρεών –απομόχλευση- και ανασχεδιασμό του συστήματος.

 

Για να είναι η Κύπρος κέντρο χρηματοοικονομικών υπηρεσιών πρέπει να εστιαστεί σε χρηματοοικονομικούς οργανισμούς με έδρα την Κύπρο που προσελκύουν διεθνείς δραστηριότητες και όχι με την διεθνή επέκταση των κυπριακών τραπεζών. Οι τράπεζες της Κύπρου είναι συστημικής σημασίας. Δηλαδή, είναι πολύ μεγάλες για να αφεθούν να καταρρεύσουν και ως κοινωνία πρέπει να είμαστε (δυστυχώς) έτοιμοι να πληρώσουμε το κόστος. Ωστόσο, τα χρήματα του φορολογούμενου πρέπει να στηρίξουν τους καταθέτες και όχι τις διευθύνσεις ή τους μετόχους. 

 

Οι πολίτες παρακολουθούμε μια έντονη διαμάχη κατανομής ευθυνών και αυτή είναι επικίνδυνη. Μέσα από τη σύγκρουση κάθε πλευρά χάνει την ουσία των επιχειρημάτων της και παρασύρεται σε συνεχώς μεγαλύτερη έξαρση από τις υπερβολές του αντιπάλου. Στο μέσο της αντιπαλότητας το πολιτικό σύστημα αποπροσανατολίζεται από τους αρχικούς στόχους και παραμένει σε έναν ξύλινο λόγο ο οποίος καλύπτει την έλλειψη βάθους. Αυτή είναι συνταγή για αδιέξοδα. 

 

Διερεύνηση. Δεν μπορούν να σχεδιαστούν ολοκληρωμένες και αποτελεσματικές λύσεις χωρίς να έχουμε πλήρη αντίληψη του προβλήματος. Μόνο με ανεξάρτητη διερεύνηση θα διαγνωστεί σωστά το πρόβλημα. Έτσι προσέγγισαν τις δικές τους κρίσεις πρόσφατα το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ισλανδία, και παλαιότερα η Σουηδία και οι ΗΠΑ. Επαναφέρουμε λοιπόν την εισήγηση για σύσταση Ανεξάρτητης Επιτροπής από εμπειρογνώμονες αδιαμφισβήτητου κύρους και διεθνών εμπειριών σε θέματα τραπεζικού συστήματος και χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Στην Επιτροπή πρέπει να δοθούν αρμοδιότητες και εξουσίες από τη Βουλή των Αντιπροσώπων.

 

Το θέμα επείγει. Η διερεύνηση που διεξάγει η Κεντρική Τράπεζα δεν μπορεί να είναι πλήρης αφού ορισμένα σημαντικά θέματα είναι εκτός αρμοδιότητας της Κεντρικής, ενώ η Κεντρική έχει μερίδιο ευθύνης. Οι αρμοδιότητες και εξουσίες της Επιτροπής πρέπει να καθοριστούν με νομοθετική ρύθμιση της Βουλής των Αντιπροσώπων ως το Σώμα που είχε τη λιγότερη ανάμειξη στη διαχείριση του τραπεζικού συστήματος. Τα μέλη της Επιτροπής να διοριστούν από το Ανώτατο Δικαστήριο προκειμένου να μην υπάρχουν διαπλοκές. Από την Επιτροπή να ζητηθεί όπως διερευνήσει τα αίτια της κρίσης και τα χαρακτηριστικά του συστήματος που το καθιστούν ασταθές και ευάλωτο από διεθνείς κρίσεις για να προτείνει αλλαγές σε πολιτικές, θεσμούς και δομές που να εγγυούνται τη σταθερότητα και ανταγωνιστικότητα του κυπριακού τραπεζικού συστήματος, να μετριάζουν τους συστημικούς κινδύνους και την πιθανότητα κατάρρευσης τραπεζών αφού λάβουν υπόψιν τα συμφέροντα των πελατών, των καταθετών, των μετόχων και της επιχειρηματικής δραστηριότητας.

 

Απομόχλευση. Η απομόχλευση επιχειρήσεων από μέρος των δανείων μπορεί να γίνει μέσω Επενδυτικών Εταιρειών Ακινήτων ΕΠΕΑ (REIT-Real Estate Investment Trust). Δηλαδή, εταιρείες που επενδύουν αποκλειστικά στην διαχείριση ακίνητης περιουσίας και μαζεύουν ενοίκιο από τον χρήστη. Διοχετεύεται έτσι ρευστότητα στην αγορά και ο χρήσης πληρώνει για την χρήση αλλά όχι για την ιδιοκτησία.

 

Εισηγούμαστε τη δημιουργία του κατάλληλου νοµικού, θεσµικού και φορολογικού πλαισίου για Επενδυτικές Εταιρείες Ακινήτων. Στις πιο προηγµένες αγορές ακινήτων υπάρχουν αγοραστές που δύνανται να ενδιαφερθούν όταν υπάρχει το κατάλληλο πλαίσιο. Να σημειώσουμε ότι παρά την διεθνή οικονομική κρίση που ξεκίνησε από την αγορά ακινήτων όσα RΕΙΤ έμειναν πιστά στην αποστολή τους ως οχήματα μίσθωσης ακινήτων κατάφεραν να επιβιώσουν με σχετικά μικρές απώλειες ενώ σήμερα ηγούνται της ανάκαμψης. Με την προσέλκυση νέων κεφαλαίων µέσω της αγοράς ακινήτων επιτυγχάνεται αύξηση ρευστότητας στην οικονοµία και η δηµιουργία θέσεων εργασίας.

 

 

Για την προσέλκυση σοβαρών επενδυτών απαιτούνται κατάλληλα κίνητρα για δικαιούχες εταιρείες αλλά και προσοχή για να μην οδηγηθούμε σε μια νέα φούσκα ακινήτων. Διεθνώς ισχύει μηδενικός φόρος κεφαλαιουχικών κερδών στις αγοραπωλησίες ακινήτων όταν το ένα συμβαλλόμενο µέρος είναι REIT, οι εταιρείες πληρώνουν μηδενικό εταιρικό φόρο ενώ το μεγαλύτερο ποσοστό των κερδών (π.χ. 90%) διανέμεται υπό µορφή µερίσµατος που φορολογείται. Η ρευστότητα διευκολύνεται με μηδενικά µεταβιβαστικά τέλη και βελτιωμένες διαδικασίες έκδοσης τίτλων ιδιοκτησίας και µεταβίβασης ενυπόθηκων τίτλων.

 

Ταυτόχρονα απαιτείται προσεκτική ρύθμιση για να προστατευτεί ο τομέας από καιροσκόπους ή/και φοροφυγάδες αλλά και για να εστιαστεί στην ρευστοποίηση ακίνητης περιουσίας με μακροχρόνια προοπτική και όχι σε ευκαιριακή ανάπτυξη. Κατάλληλα κριτήρια είναι, για παράδειγμα, οι ΕΠΕΑ να είναι εγγεγραµµένες στην Κύπρο με µεγάλο µετοχικό κεφάλαιο (π.χ. τουλάχιστο €5 εκατ.), να υπάρχουν κανόνες διασποράς κεφαλαίου, να μην είναι τράπεζες ή ασφαλιστικές εταιρίες, η αποκλειστική δραστηριότητα τους να είναι η επένδυση σε ακίνητα µε σκοπό τη μίσθωση, οι συναλλαγές µε συγγενικά µέρη ή τους ιδιοκτήτες της να είναι ασήµαντες και τα ακίνητα να παραµένουν στις ΕΠΕΑ για µακροχρόνια περίοδο (π.χ. 5 έτη). Όλα αυτά χρήζουν επεξεργασίας από νοµικής, φορολογικής και λογιστικής  απόψεως για να διασφαλιστεί ότι είναι επωφελή για όλους τους εµπλεκόµενους: επενδυτές, κράτος, ιδιοκτήτες και µισθωτές ακινήτων. Σημειώνουμε ότι η Κίνα προωθεί από το 2009 την θεσμοθέτηση REIT. Η ετοιμασία δικού μας θεσμικού πλαισίου και η σύναψη διμερούς συμφωνίας με την Κίνα δημιουργεί προοπτικές για προσέλκυση επενδύσεων, όπως πέτυχε η Μάλτα. 

 

Ταυτόχρονα με την δημιουργία ΕΠΕΑ για τόνωση της υγιούς αγοράς ακινήτων εισηγούμαστε την δημιουργία Εθνικού Οργανισμού Διαχείρισης Περιουσιακών Στοιχείων για διαχείριση των περιουσιακών στοιχείων επισφαλών δάνειων των τραπεζών. Απελευθερώνεται έτσι ο ισολογισμός των τραπεζών και αποκαθίσταται η εμπιστοσύνη στο τραπεζικό σύστημα. Η εμπειρία της Σουηδίας παλαιότερα και πρόσφατα της Ιρλανδίας προσφέρουν καθοδήγηση για την δημιουργία οργανισμού ο οποίος διαχειρίζεται με μακροχρόνιο ορίζοντα τα επισφαλή δάνεια και τα περιουσιακά τους στοιχεία χωρίς τους αυστηρούς όρους κεφαλαιοποίησης των τραπεζών με στόχο την ανάκτηση του δημόσιου χρήματος που επενδύεται.

 

Με το σύνολο των προτάσεων μας δίνεται η ευκαιρία αγοράς από ΕΠΕΑ κάποιων ακινήτων και την μετατροπή βραχυπρόθεσμων ή μεσοπρόθεσμων δανείων με δόσεις σε μακροχρόνιες πληρωμές τύπου μίσθωσης. Δεν ξεφορτωνόμαστε βεβαίως το πρόβλημα αλλά διευκολυνόμαστε στη διαχείριση του.

6.     Συνταξιοδοτικό

 

Πως προσφέρουμε ασφάλεια στους ηλικιωμένους μας;

 

Τα ταμεία σύνταξης δεν είναι βιώσιμα διότι έχουμε υποσχεθεί στους εαυτούς μας περισσότερα ωφελήματα από ό, τι η οικονομία ή οι εξοικονομήσεις μας μπορούν να αντέξουν. Πρέπει να επαναδιαπραγματευτούμε το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ των γενεών στη βάση δύο βασικών αρχών: (i) η παροχή σύνταξης που να διασφαλίζει ένα ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης σε όλους του πολίτες, και (ii) η δημιουργία θεσμικού πλαισίου που να ενθαρρύνει τους πολίτες να αποταμιεύουν ώστε να διασφαλίζουν το επίπεδο διαβίωσης που οι ίδιοι επιθυμούν.

 

Εισηγούμαστε συνταξιοδοτική πολιτική στηριζόμενη στους τρεις πυλώνες κράτος-πολίτες-επαγγελματίες. Ο πρώτος στόχος επιτυγχάνεται μέσω του Ταμείου Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΤΚΑ), αυτός είναι ο 1ος πυλώνας. Ο δεύτερος στόχος επιτυγχάνεται μέσω του 2ου και 3ου πυλώνα, δηλαδή επαγγελματικών και ατομικών επενδυτικών ταμείων. Η συμμετοχή στο ΤΚΑ θα είναι υποχρεωτική για όλους τους πολίτες, ενώ η συμμετοχή στους άλλους δύο πυλώνες είναι προαιρετική. Οι πολίτες μπορούν να επιλέξουν το επίπεδο συμμετοχής ανάλογα με τις ανάγκες τους.

 

Ελάχιστη σύνταξη—Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων. Το ποσό της ελάχιστης σύνταξης θα καθορίζεται από τις εκάστοτε κοινωνικές-οικονομικές συνθήκες. Για παράδειγμα, μπορεί να καθορίζεται ως ένα ποσοστό του μέσου ή διάμεσου μισθού. Ο ρόλος της διασφάλισης της ελάχιστης σύνταξης μπορεί να ανατεθεί στο ΤΚΑ και μέσα από το ταμείο θα ασκείται και ο κοινωνικός ρόλος του κράτους. Αν για απρόσμενους λόγους (π.χ. υγείας ή ατυχίας), κάποιοι πολίτες δεν καταφέρουν να συσσωρεύσουν ικανοποιητικές μονάδες, τότε θα μεταφέρονται μονάδες (πλούτος) από τους υπόλοιπους. Οι συνεισφορές πρέπει να είναι τέτοιες ώστε το σύστημα να μπορεί να καλύπτει τέτοιες περιπτώσεις. Με «κοινωνικές» εξαιρέσεις ο κάθε πολίτης θα πρέπει να συνεισφέρει αναλόγως των ωφελημάτων που θα έχει.

Η διαχείριση του ΤΚΑ θα γίνεται από Επιτροπή η οποία θα απαρτίζεται από επαγγελματίες εγνωσμένου κύρους που κατέχουν εξειδικευμένη γνώση στο θέμα των συντάξεων. Κύριος στόχος της Επιτροπής θα είναι η παρακολούθηση της κατάστασης του Ταμείου και διασφάλιση της βιωσιμότητάς του. Η Επιτροπή θα υποβάλλει προς το κράτος τακτικές εκθέσεις καθώς και εισηγήσεις για νομοθετικές ή άλλες ρυθμίσεις που θεωρεί χρήσιμες, όπως π.χ. αναγκαίες για τη βιωσιμότητα του Ταμείου αλλαγές στο όριο συνταξιοδότησης.

 

Η Επιτροπή θα λειτουργεί με πλήρη διαφάνεια. Η επενδυτική πολιτική, οι αποφάσεις της Επιτροπής και τακτικές εκθέσεις θα δημοσιοποιούνται ούτως ώστε οι πολίτες να είναι ενήμεροι για την κατάσταση του Ταμείου.

 

Η Πολιτεία (ΥΠΟΙΚ, ΥΠΕΡΓ και Βουλή) θα θεσπίσουν γενικούς κανόνες επενδυτικής πολιτικής, και στο πλαίσιο των κανόνων επενδυτικές αποφάσεις θα λαμβάνονται από Επιτροπή Διαχείρισης.

 

Συμπληρωματική σύνταξη-- 2ος και 3ος πυλώνας. Η συμπληρωματική σύνταξη μπορεί να καλυφθεί είτε μέσω επαγγελματικών και ατομικών ταμείων, είτε να καταργηθούν τα επαγγελματικά και ο κάθε υπάλληλος να συμμετέχει σε ιδιωτικό ταμείο της επιλογής του. Βασική αρχή είναι ότι ο καθένας εισπράττει συνταξιοδοτικά ωφελήματα ανάλογα με τις συνεισφορές συν ή πλην τις αποδόσεις του ταμείου και όχι βάσει του τελευταίου μισθού. Βεβαίως απαιτούνται προσεκτικές νομοθετικές ρυθμίσεις και διαβάθμιση των επενδυτικών κινδύνων. 

 

Ρόλος του κράτους. Ο ρόλος του κράτους θα πρέπει να περιοριστεί στη δημιουργία του θεσμικού πλαισίου το οποίο θα ρυθμίζει και θα εποπτεύει το όλο σύστημα. Το κράτος δεν πρέπει να διαχειρίζεται τα αποθεματικά. Αυτό δημιουργεί προβλήματα εφόσον το κράτος θα εποπτεύει τον εαυτό του, ενώ η πρακτική του μονομερούς δανεισμού του κράτους από το ταμείο δεν θα επιτρέπεται. Τα υπόλοιπα ταμεία μπορεί να αναλαμβάνουν ψηλότερο κίνδυνο –όχι αναγκαία τον ίδιο- και η επενδυτική πολιτική τους να είναι διαφανής και εγκεκριμένη από τις εποπτικές αρχές. Εκτός από την εποπτεία και ρύθμιση μπορούν να επιβληθούν κανόνες ανάλογοι με τις τράπεζες. Για παράδειγμα, οι διαχειριστές να έχουν ένα ποσοστό ιδίων κεφαλαίων ή να έχουν μεγαλύτερο βαθμό προσωπικής ευθύνης.

 

Κίνητρα για συμμετοχή. Ένα χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης είναι ότι αποδίδει για ένα ποσό ή αγαθό μεγαλύτερη αξία σήμερα απ΄ ό, τι αύριο. Γι΄ αυτό πολλοί πολίτες δεν μεριμνούν για τη σύνταξη τους. Το κράτος θα πρέπει να ενθαρρύνει τον πολίτη να αρχίσει την αποταμίευση το συντομότερο δυνατό. Αυτό μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους. Η εγγραφή και συμμετοχή στο ΤΚΑ θα είναι υποχρεωτική, ενώ για εγγραφή στα ιδιωτικά ταμεία να υπάρχουν φορολογικά κίνητρα. Χρειάζονται περιορισμοί στο πως, πότε και σε πιο βαθμό μπορεί κάποιος να αποσύρει ή να δανειστεί τα συνταξιοδοτικά ωφελήματά του, αλλά και κανόνες που να επιτρέπουν τη μεταφορά χρημάτων από το ένα ταμείο στο άλλο

 

Διαφάνεια και πρόσβαση σε πληροφορίες. Απαιτείται πλήρης διαφάνεια για την πολιτική, τους κανόνες, και τις επενδύσεις από τους διαχειριστές. Όλες οι συναλλαγές και τα έξοδα πρέπει να είναι προσβάσιμα απ΄ όλα τα μέλη όπως και τα βιογραφικά των διαχειριστών του ταμείου. Το κάθε μέλος θα έχει πρόσβαση στον δικό του λογαριασμό, θα γνωρίζει ανά πάσα στιγμή τα ωφελήματα που συσσωρεύτηκαν και την προβλεπόμενη σύνταξη αν αποχωρήσει από το ταμείο ώστε να μπορεί να αποφασίζει πότε μπορεί να συνταξιοδοτηθεί.

 

Διαχείριση—Επενδύσεις. Θα πρέπει να διαχωριστεί η γενική διαχείριση του ταμείου από τις επιτροπές που λαμβάνουν επενδυτικές αποφάσεις. Λόγω του ότι η κρατική εποπτεία γίνεται με κάποια χρονική καθυστέρηση η διαχειριστική επιτροπή θα έχει αυτό τον ρόλο. Τα μέλη των διαχειριστικών επιτροπών θα εγκρίνονται από γενικές συνελεύσεις των μελών και τις εποπτικές αρχές και θα υπηρετούν για περιορισμένη χρονική διάρκεια.   

 

Συνταξιοδότηση. Η βιωσιμότητα του ΤΚΑ συνδέεται άμεσα με το όριο συνταξιοδότησης. Με τις δημογραφικές αλλαγές το σημερινό όριο αφυπηρέτησης οδηγεί στην χρεωκοπία. Όταν οι εργαζόμενοι έμπαιναν στην αγορά εργασίας χωρίς πτυχίο πανεπιστημίου και το προσδόκιμο βίου ήταν 69 χρόνια, τότε η αφυπηρέτηση στα 65 σήμαινε 45 χρόνια εργασίας και 4 χρόνια σύνταξης. Σήμερα, με προσδόκιμο βίου 82 έτη για τις γυναίκες και 78 για τους άντρες, πληρωνόμαστε πάνω από 15 χρόνια σύνταξης γα 35 χρόνια δουλειάς. Αυτό είναι άδικο για τους νέους που καλούνται να συμπληρώσουν τα ταμεία σύνταξης. Το όριο συνταξιοδότησης πρέπει να επανεξεταστεί. Το επιχείρημα ότι αύξηση του ορίου αφυπηρέτησης αυξάνει την ανεργία δεν ισχύει παρά μόνο για τα κλειστά επαγγέλματα --όπως θέσεις στο δημόσιο—που όπως ήδη προαναφέρθηκε πρέπει να ανοίξουν. Σε μια οικονομία παροχής υπηρεσιών όσο πιο πολλοί εργαζόμαστε τότε πιο πολλές θέσεις εργασίας δημιουργούνται. Εισηγούμαστε όπως μετά από μια σύντομη μεταβατική περίοδο πρόωρων αφυπηρετήσεων, το όριο αυξηθεί σταδιακά για να συνάδει με το προσδόκιμο βίου με την ταυτόχρονη υιοθέτηση των τριών πυλώνων.  

7.     Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή Μισθών

 

Πως δουλεύουμε καλύτερα και δημιουργούμε θέσεις εργασίας για τους νέους;

 

Η Αυτόματη Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή μισθών (ΑΤΑ) έχει χαρακτηριστεί ως ευλογία διότι συνέβαλε στην εργατική ειρήνη. Ταυτόχρονα όμως οδήγησε σε στρεβλώσεις στην αγορά εργασίας και υπέσκαψε την ανταγωνιστικότητα μας. Η οικονομία δεν μπορεί να μένει στον αυτόματο πιλότο. Η προσαρμογή των μισθών πρέπει να συνάδει με αύξηση της παραγωγικότητάς, ανάπτυξη της οικονομίας και μείωση της ανεργίας. Δεν καθορίζεται μόνο από τον τιμάριθμο.

 

Η οικονομική θεωρία και οι εμπειρικές μελέτες καταδεικνύουν ότι ο κόσμος βασίζει την οικονομική του συμπεριφορά στις πραγματικές αξίες, δηλαδή στην αγοραστική δύναμη της ονομαστικής αξίας. 1000 ευρώ μισθός δεν έχουν πραγματική αξία 1000 ευρώ όταν ανέβει για παράδειγμα ο πληθωρισμός. Έτσι η ετήσια αλλαγή των ονομαστικών μισθών ακολουθεί την αλλαγή στην παραγωγικότητα και τον αναμενόμενο πληθωρισμό αλλά και προσαρμόζεται στις γενικές συνθήκες της  αγοράς εργασίας. Αυξάνονται περισσότερο οι μισθοί όταν η επιχείρηση καταγράφει μεγάλα κέρδη και η ανεργία είναι χαμηλή.

 

Βεβαίως, η σχέση αυτή εμφανίζεται εμπειρικά σε μέσους όρους. Η αύξηση στην παραγωγικότητα μιας συγκεκριμένης επιχείρησης διαφέρει από τη μέση αύξηση, και η αύξηση στους μισθούς της επιχείρησης θα πρέπει να αντικατοπτρίζει τη δική της παραγωγικότητα. Όταν οι αυξήσεις των μισθών αντανακλούν τη μέση αύξηση τότε  κάποιοι εργαζόμενοι απολαμβάνουν μεγαλύτερες αυξήσεις από ό, τι πρέπει (καθιστώντας τις επιχειρήσεις τους λιγότερο ανταγωνιστικές) και κάποιοι μικρότερες (δυσκολεύοντας την προσέλκυση νέου προσωπικού). Δημιουργούνται στρεβλώσεις στη αγορά εργασίας. Αυτό έχει συμβεί στην Κύπρο διότι οι αυξήσεις των μισθών δεν αντανακλούν την αύξηση στην παραγωγικότητα. Χρειάζεται καλύτερη διασύνδεση των μισθολογικών αυξήσεων με την παραγωγικότητα.

 

Ταυτόχρονα, η αγορά ασκεί πιέσεις ώστε οι αυξήσεις στους ονομαστικούς μισθούς να αντικατοπτρίζουν και τις αυξήσεις των τιμών. Οι συντεχνίες πιέζουν προς αυτή την κατεύθυνση και θέλουν την αναπροσαρμογή να γίνεται αυτόματα. Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα. Η αυτόματη αναπροσαρμογή διατηρεί τους πραγματικούς μισθούς σταθερούς ανεξάρτητα από την παραγωγικότητα. Διατηρεί επίσης και τη διάρθρωση τους, δηλαδή ο διευθυντής θα πληρώνεται σε πραγματικές αξίες πάντα, ας πούμε, 3 φορές περισσότερα από τον κλητήρα ανεξάρτητα αν είναι σήμερα χρήσιμο να αναβαθμιστεί ή να καταργηθεί η θέση του κλητήρα.

 

Δυστυχώς υπάρχουν περίοδοι σε κάθε οικονομία όπου οι πραγματικοί μισθοί πρέπει να μειωθούν. Όταν, για παράδειγμα, αντιμετωπίζουμε μια στρατιωτική καταστροφή όπως το ’74, κρίσεις στις τιμές του πετρελαίου ή άλλων εισαγομένων αγαθών, αύξηση του διεθνούς ανταγωνισμού στα προϊόντα που παράγουμε. Για πολλά χρόνια οι ΗΠΑ και η Γερμανία μείωναν τους πραγματικούς τους μισθούς για να αντεπεξέλθουν σε δύσκολες συνθήκες που αντιμετώπιζαν. Η ΑΤΑ εμποδίζει την προσαρμογή, διαιωνίζει τα προβλήματα και οδηγεί σε στρεβλώσεις και ανεργία.

 

Υπάρχουν επίσης περίοδοι σε κάθε οικονομία όπου οι σχετικοί μισθοί πρέπει να αλλάξουν. Η ΑΤΑ παγώνει όχι μόνο τους πραγματικούς μισθούς αλλά και τους σχετικούς μισθούς. Ο εργαζόμενος στον τομέα Α θα έχει απολαβές σε σταθερή σχέση με αυτές του τομέα Β, έστω και αν ο τομέας Α συρρικνώνεται και ο τομέας Β αναπτύσσεται. Οι επιχειρήσεις στον τομέα Α θα επιδιώξουν να επιβιώσουν αντικαθιστώντας το ακριβό ντόπιο εργατικό δυναμικό με φτηνότερο, από όπου και να προέρχεται, ενώ ο τομέας Β θα είναι σε θέση να εισάγει πιο ακριβό εξειδικευμένο δυναμικό και Κύπριοι να στερούνται θέσεις εργασίας. Χωρίς την ΑΤΑ οι μισθοί στον τομέα Α θα μειώνονταν δημιουργώντας θέσεις εργασίας για τους ντόπιους, ενώ εργαζόμενοι που μπορούν να μετεκπαιδευτούν βρίσκουν δουλειά στον τομέα Β και οι νέοι, βλέποντας την διαφορά των μισθών, θα εκπαιδεύονταν για τον τομέα Β. Η αγορά εργασίας μεταφέρει έτσι εργατικούς πόρους, λειτουργεί πιο αποτελεσματικά και μειώνεται η ανεργία.

 

Τι μπορεί να γίνει λοιπόν;

 

Εισηγούμαστε όπως η απενεργοποίηση της ΑΤΑ ισχύει τόσο στο δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα για όσο καιρό διαρκεί η κρίση και αντιμετωπίζουμε υψηλή ανεργία. Αυτό θα έχει υπό τις περιστάσεις και ευεργετικά αποτελέσματα διότι θα βελτίωνε την ανταγωνιστικότητα μας.

 

Χρειαζόμαστε επίσης μια πιο έξυπνη Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή Μισθών (ΤΑΜ) που να επιτρέπει διαφοροποιήσεις μεταξύ τομέων της οικονομίας.Εισηγούμαστε όπως η τιμαριθμική αναπροσαρμογή μισθών ενεργοποιείται όταν η μεγέθυνση του ΑΕΠ υπερβεί το 1% σε ετήσιους ρυθμούς για δύο συνεχείς εξαμηνίες και όταν η ανεργία είναι κάτω από 6% με βάση τα στοιχεία της Eurostat.

 

Η προσαρμογή θα αυξάνει τους ονομαστικούς μισθούς ανάλογα με τον πληθωρισμό μέχρι το 1%. Όταν ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ υπερβαίνει το 1%, τότε τυχόν μεγαλύτερες αυξήσεις θα καθορίζονται μετά από διαπραγμάτευση μεταξύ του κάθε οργανισμού και των συντεχνιών που αντιπροσωπεύουν τους εργαζόμενους. Η διαπραγμάτευση θα λαμβάνει υπ’ όψιν όχι μόνο τον πληθωρισμό αλλά και την αύξηση της παραγωγικότητας, καθώς και άλλες συνθήκες που επικρατούν στον οργανισμό και την αγορά εργασίας. Το όριο του 1% είναι ελαφρά χαμηλότερο του στόχου του πληθωρισμού και αποφεύγει την ανάγκη διαπραγματεύσεων για μικρές προσαρμογές.

 

Η αύξηση των συντάξεων του κράτους πρέπει να αντανακλά πλήρως το πληθωρισμό ενώ για άλλα κοινωνικά επιδόματα θα γίνεται αυτόματα για αυξήσεις μέχρι το 1% και πέραν τούτου θα λαμβάνεται απόφαση από το κράτος.

 

Η αναθεωρημένη ΤΑΜ θα ισχύει σε όλους τους τομείς και προσφέρει μία ευκαιρία, μέσα από την κρίση, να αναθεωρήσουμε τις μισθολογικές κλίμακες στον ευρύτερο δημόσιο τομέα καθώς και τη διάρθρωσή τους.   

 

Τι γίνεται στις πλείστες χώρες του κόσμου όπου δεν λειτουργεί ΑΤΑ; Βεβαίως οι εργαζόμενοι και οι συντεχνίες διεκδικούν αυξήσεις στους ονομαστικούς μισθούς όταν αυξάνεται ο τιμάριθμος. Και βεβαίως τις παίρνουν. Δεν τις παίρνουν όμως με τον περιοριστικό τρόπο που συνεπάγεται μία αυτόματη τιμαριθμική αναπροσαρμογή. Διαπραγματεύονται. Και οι διαπραγματεύσεις οδηγούν σε πιο ορθολογιστικά αποτελέσματα όταν γίνονται σε επίπεδο επιχειρήσεων. Όταν η οικονομία ανθεί και η παραγωγικότητα αυξάνεται, οι αυξήσεις υπερβαίνουν τον πληθωρισμό και το βιοτικό επίπεδο βελτιώνεται. Αντίθετα, όταν η οικονομία αντιμετωπίζει προβλήματα, οι αυξήσεις στους μισθούς δεν καλύπτουν τον πληθωρισμό και οι πραγματικοί μισθοί συρρικνώνονται. Βεβαίως υπάρχει κόστος στη διαπραγμάτευση. Απαιτείται διαφάνεια και καλή πληροφόρηση, ωριμότητα, νηφαλιότητα, και μέριμνα για τα καλώς νοούμενα συμφέροντα του εργοδότη και των εργαζομένων, του κλάδου και του τόπου.

8.     Στρατηγική για ένα Οικοσύστημα Επιχειρηματικότητας

 

Πως δουλεύουμε πιο έξυπνα και δημιουργούμε θέσεις εργασίας για τους νέους;

 

Η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας και η δημιουργία θέσεων εργασίας δεν θα προέλθει από κυβερνητικά προγράμματα. Θα προκύψει --όπως και το 1974—από τους πολίτες της χώρας και τις νέες επιχειρήσεις. Εισηγούμαστε τις συνθήκες που θα δημιουργήσουν ένα Οικοσύστημα Επιχειρηματικότητας ενεργοποιώντας τη δημιουργικότητα και επιχειρηματικότητα των Κυπρίων. Το Doing Business Report της Διεθνούς Τράπεζας υποδεικνύει τους τομείς όπου υστερούμε και επομένως προσφέρει καθοδήγηση για το τι οφείλουμε να πράξουμε. 

 

Πρώτον, τη δημιουργία νέου νομοθετικού πλαισίου για

  i.        Φορολογικά κίνητρα για Venture Capital για την ενδυνάμωση των Αγγέλων Επενδυτών στα start-ups που δημιουργούνται στην Κύπρο με προσαρμογή από παρόμοιες νομοθεσίες από Ισραήλ και Ιρλανδία

ii.        Φορολογικά κίνητρα σε ιδιωτικές εταιρείες που συνεργάζονται και χρηματοδοτούν ως Συνεταιρισμοί Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα σε τομείς όπως ενέργεια, περιβάλλον και καθαρές τεχνολογίες. 

iii.        Φορολογικά και εργασιακά κίνητρα για επαναπατρισμό νέων επιστημόνων.

iv.        Βελτίωση του νομικού πλαισίου για προσέλκυση ξένων επενδύσεων και παροχή κινήτρων για ενθάρρυνση της επιχειρηματικότητας.

 v.        Δημιουργία υποδομών για διεθνοποίηση προϊόντων και υπηρεσιών πέραν των περιορισμένων γεωγραφικών ορίων και της μικρής αγοράς της Κύπρου.

 

Δεύτερον, την προώθηση πρωτοβουλιών που στοχεύουν στην ενημέρωση και προετοιμασία των νέων σχετικά με τις προκλήσεις και ευκαιρίες της επιχειρηματικότητας με χορηγίες και επενδύσεις τόσο χρηματικές όσο και ποιοτικές από ομίλους και μεγάλες εταιρείες στην Κύπρο για να βοηθήσουν στην εκπαίδευση των νέων σε δεξιότητες που αφορούν το επιχειρήν ιδιαίτερα όσο αφορά επαγγέλματα που αναμένεται να κερδίσουν συνεχώς έδαφος όπως η πράσινη ανάπτυξη, η ενεργειακή διαχείριση, η προληπτική ιατρική κλπ.

 

Τρίτον, την ενεργό συμβολή του Κυπριακού Δικηγορικού Συλλόγου, Συνδέσμου Εγκεκριμένων Λογιστών, κεφαλαιαγοράς, Κοινοβουλίου, Πανεπιστημίων και νέων επιχειρηματιών για υλοποίηση στοχευμένου προγράμματος προσέλκυσης venture capital, όπως είναι το επιτυχημένο πρόγραμμα Yosma στο Ισραήλ.

 

Τέταρτον, την καλλιέργεια κουλτούρας επιχειρηματικότητας. Φορείς όπως οι ΑνΑΔ, ΚΕΒΕ, ΟΕΒ και ΙΠΕ να εντείνουν την ενημέρωση προς τους νέους και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Επαγγελματικοί σύνδεσμοι -ΣΕΛΚ, Δικηγορικός Σύλλογος, Κυπριακό Ναυτιλιακό Επιμελητήριο κλπ- να δημιουργήσουν προγράμματα εκπαίδευσης των νέων σε εταιρείες μέλη τους--internship programs. Τα Υπουργεία Παιδείας και Πολιτισμού, Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, Οικονομικών, Εμπορίου, Βιομηχανίας και Τουρισμού να ενδυναμώσουν συλλογικά την εκπαίδευση των δασκάλων και καθηγητών για την επιχειρηματικότητα για να συμβάλουν στην εκπαίδευση των νέων σε επιχειρηματικές και ηγετικές ικανότητες. Οι γονείς πρέπει να ξεφύγουν από το «όνειρο» για τα παιδιά τους για μια «θέση στο δημόσιο με καλό ωράριο». Οι νέοι και νέες πρέπει να αισθανθούν περήφανοι και ευγνώμονες που έχουν από τα ψηλότερα βιωτικά επίπεδα και μόρφωση στην Ευρώπη και στην ιστορία της χώρας, αλλά να μην συμβιβαστούν. Πρέπει να αψηφήσουν τους κινδύνους του αγνώστου και να δημιουργήσουν το επιχειρηματικό πλαίσιο και το κράτος που τόσο αξίζουν.

 

Ένα τέτοιο εγχείρημα χρειάζεται πολύ μυαλό, καρδιά, δύναμη, επιμονή, αισιοδοξία και πάθος για το μέλλον. Ενδεικτικά θα χρειαστούν 2 με 5 χρόνια, 5 εκατομμύρια ευρώ σε χρήμα και είδος για να λειτουργήσει και 50 εκατομμύρια για Venture Capital Funds, για 150 νέους, 15 εμπειρογνώμονες και 100 εθελοντές το χρόνο.

 

Πέραν τούτου, όμως, το Κράτος έχει ρόλο να διαδραματίσει στην προώθηση κυπριακών επιχειρηματικών δραστηριοτήτων στο εξωτερικό. Ιδιαίτερα, οι ξένοι επενδυτές αξιολογούν ολιστικά τις επενδύσεις τους και οι ευκαιρίες για επενδύσεις σε κυπριακές επιχειρήσεις που αποδεδειγμένα έχουν διεθνείς επιτυχίες είναι πολύ πιο ελκυστικές. Επομένως ένας αναδιοργανωμένος CIPA, όπως εισηγούμαστε πιο κάτω, πρέπει να εντάξει στους στόχους του και αυτή την προοπτική.

 


 

 

9.     Θεσμικό πλαίσιο για Συνεταιρισμούς Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα

 

Πως δουλεύουμε πιο έξυπνα;

 

Ο ανασχεδιασμός του κράτους και ο εκσυγχρονισμός του συστήματος δημόσιας διοίκησης, με τις συνεπαγόμενες εξοικονομήσεις, δεν σημαίνουν ότι εγκαταλείπουμε πολλές υπηρεσίες που ως κοινωνία θεωρούμε σημαντικές. Πρέπει να επανεξετάσουμε με σύγχρονους όρους τον ρόλο του κράτους. Αν δηλαδή αναμένουμε από το κράτος να προσφέρει τις υπηρεσίες που απαιτούν οι πολίτες, τότε λιτότητα σημαίνει μείωση των παρεχομένων υπηρεσιών και ύφεση. Αν όμως αντιληφθούμε με σύγχρονο τρόπο τη σχέση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα τότε διαμορφώνουμε ένα περιβάλλον όπου οι πολίτες νιώθουν συνυπεύθυνοι για την κοινωνική οργάνωση και αποφεύγουμε την ύφεση. Εισηγούμαστε την δημιουργία θεσμικού πλαισίου για Συνεταιρισμούς Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ).

 

Οι ΣΔΙΤ αποτελούν εταιρική σχέση του Κράτους με επιχειρήσεις που αποσκοπούν στη παροχή δημόσιων αγαθών. Αυτό γίνεται στις υποδομές, υγεία, προστασία του περιβάλλοντος,  προσέλκυση επενδύσεων στη χώρα, έρευνα και ανάπτυξη (R&D).

 

H κυβέρνηση μπορεί να παρέχει επιδότηση αρχικού κεφαλαίου ώστε να προσελκύσει ιδιώτες επενδυτές ή να υποστηρίξει το έργο με την επιδότηση των εσόδων με φορολογικές ελαφρύνσεις στους επενδυτές ή παρέχοντας εγγυημένα έσοδα για μια καθορισμένη περίοδο. Οι ΣΔΙΤ, που προνοούν για πλήρη ιδιωτικοποίηση μετά από ένα προκαθορισμένο χρονικό διάστημα, ενδυναμώνουν την ευελιξία και αειφόρο παραγωγικότητα. Ιδιαίτερα τέτοιοι συνεταιρισμοί μπορούν να δημιουργηθούν για αξιοποίηση περιουσιακών στοιχείων του κράτους. Αυτά αποτελούν ανενεργό πλούτο τον οποίο οφείλουμε να αναπτύξουμε με την δημιουργία ειδικών εταιρειών που ονομάζονται «όχημα ειδικού σκοπού» (Special Purpose Vehicle) για την ανάπτυξη, κατασκευή, συντήρηση και λειτουργία του περιουσιακού στοιχείου για συγκεκριμένη περίοδο.

 

Τα REIT για τα οποία έγινε ήδη αναφορά μπορούν να λειτουργήσουν ως ΣΔΙΤ  για την αξιοποίηση κρατικής γης. Παραδείγματα εφαρμογής είναι η δημιουργία ΣΔΙΤ για ανάπτυξη μαρίνων ή των πανεπιστημίων. Λόγω του δημοσιονομικού ελλείμματος η ανάπτυξη των πανεπιστημίων σταματά και το 55% των νέων μας σπουδάζουν στο εξωτερικό με την συνεπαγόμενη διαφυγή εσόδων για την κυπριακή οικονομία. Με την κρίση πολλοί νέοι δυσκολεύονται ή και διακόπτουν τις σπουδές τους. Η ανάπτυξη των πανεπιστημίων σε περιόδους κρίσης είναι οικονομικά επωφελής και μπορεί να επιτευχθεί μέσω ΣΔΙΤ δίνοντας ώθηση στην οικοδομική βιομηχανία.

 

Εισηγούμαστε την αναδιάρθρωση του CIPA -Cyprus Investment Promotion Agency— ως ΣΔΙΤ ώστε να πάψει η πλήρης εξάρτηση από το κράτος και η γραφειοκρατική του λειτουργία. Ο CIPA είναι κρίσιμος για την ανταγωνιστικότητα μας οργανισμός και απαιτείται όπως ενδυναμωθεί η διαφάνεια του στρατηγικού του σχεδιασμού και η ηγεσία που παρέχει η Διεύθυνση και το Διοικητικό Συμβούλιο. Η κρατική χρηματοδότηση είναι αφενός ανεπαρκής και αφετέρου πρέπει να εξοικονομήσουμε δημόσιο χρήμα. Ο αναδιοργανωμένος CIPA να προωθεί αποτελεσματικά τόσο την Κύπρο ως επενδυτικό προορισμό, όσο και κυπριακές επιχειρήσεις διεθνώς με χρηματοδότηση από τα μέλη εταιρείες. 

 

Εισηγούμαστε τη δημιουργία ΣΔΙΤ για την προώθηση νέων τεχνολογιών και προσέλευση Venture Capital στους τομείς της πράσινης και μπλε τεχνολογίας σε συνεργασία με πανεπιστήμια, νέους επιστήμονες και επιχειρηματίες. 


 

10.Αξιόπιστη Διαχείριση Φυσικού Αερίου

 

Πως βελτιώνουμε μακροπρόθεσμα την ποιότητα ζωής για όλους μας;

 

Το φυσικό αέριο δημιουργεί μια ελπιδοφόρα προοπτική. Ήδη, όμως, ακούγονται φωνές ενθουσιασμού που θα οδηγήσουν σε ξεπούλημα του ορυκτού πλούτου και την χώρα σε περιπέτειες. Η αξιόπιστη διαχείριση θα μας επιτρέψει να αξιοποιήσουμε τον φυσικό πλούτο για να διευκολύνουμε την διαχείριση της κρίσης χωρίς να ξε-πουλήσουμε κάτι που ανήκει και στις μελλοντικές γενιές.

 

Πρώτα να αντιληφθούμε κάποιες βασικές αλήθειες: (1) Υπάρχουν ενδείξεις οτι διαθέτουμε περίπου 1% των παγκόσμιων αποθεμάτων και αυτό δεν μας δίνει ισχύ. Ωστόσο, αντιστοιχεί σε περίπου 10% των αναγκών της Ε.Ε. και με προσεκτικό σχεδιασμό μας δίνει επιρροή. Οφείλουμε όμως να αναγνωρίσουμε οτι έχουμε μόνο τις πρώτες ενδείξεις και χρειάζεται δουλειά για να επιβεβαιωθούν. (2) Η εξαγωγή και διαχείριση του φυσικού αερίου είναι μια σύνθετη διαδικασία με πολλές διεθνείς μεταβλητές. Για παράδειγμα, αν οι ΗΠΑ συνεχίσουν την εξαγωγή φυσικού αερίου από σχιστόλιθους η παγκόσμια παραγωγή μπορεί να αυξηθεί κατά 50% σε μια εικοσαετία και η άμεση εξαγωγή φυσικού αερίου από την ανατολική Μεσόγειο να μην είναι επικερδής. (3) Ο φυσικός πλούτος δημιούργησε μεγάλα προβλήματα σε πολλές χώρες που δεν το χειρίστηκαν σωστά: διαφθορά, πληθωρισμό, αρνητικές επιπτώσεις σε άλλους τομείς της οικονομίας και χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, κατεστραμμένο περιβάλλον. (4) Ο φυσικός πλούτος δεν έχει άμεση οικονομική αξία αν δεν αναπτυχθεί η πλήρης αλυσίδα παραγωγής και διάθεσης, δηλαδή μέχρι να υπογραφούν συμβόλαια με αγοραστές, αφού μέχρι να γίνει αυτό παραμένει ένα αποθεματικό που δεν ρευστοποιείται. Οφείλουμε να σχεδιάσουμε πολύ προσεκτικά.

 

Για να χειριστούμε θέματα φυσικού αερίου πρέπει να αναπτύξουμε την ικανότητα του κράτους για ανταπόκριση. Οι προκλήσεις δεν αντιμετωπίζονται με τη διαχειριστική λογική της κρατικής γραφειοκρατίας. Χρειαζόμαστε «ευφυείς θεσμούς» με βαθιά κατανόηση των θεμάτων που προκύπτουν αλλά και διορατικότητα για το μέλλον. Είναι οι κατάλληλοι θεσμοί που κάνουν σοφότερη την πολιτική διαδικασία για διαχείριση αυτού του πολύπλοκου θέματος.

 

Οι προκλήσεις αφορούν (1) τεχνοοικονομική ανάλυση της εκμετάλλευσης, (2) δημοσιονομικές συνέπειες και επιδράσεις σε άλλους τομείς της οικονομίας και στην οικονομική ανάπτυξη, (3) περιβαλλοντικούς κινδύνους, (4) γεωπολιτική.

 

Πως προετοιμαζόμαστε;

 

Εισηγούμαστε την σύσταση Δημόσιας Εταιρείας Ορυκτού Πλούτου που να διαχειρίζεται την εξόρυξη των υδρογονανθράκων και να λειτουργεί στην βάση του ιδιωτικού δικαίου. Θα μας επιτρέψει να αναπτύξουμε τεχνογνωσία και να καταστούμε έγκυροι συνομιλητές των εταιριών που θα αναλάβουν την εξόρυξη. Με αυτά υπόψη πρέπει να δομήσουμε την Εταιρεία η οποία δεν πρέπει να ακολουθεί πρότυπα κρατικής γραφειοκρατίας αλλά να υιοθετεί διεθνή πρότυπα χρηστής εταιρικής διακυβέρνησης. Η στελέχωση της πρέπει να γίνει με διεθνώς αναγνωρισμένους επαγγελματίες με κριτήριο τις γνώσεις, εμπειρίες και προηγούμενη επαγγελματική πείρα, και όχι με βάση την υπηκοότητα ούτε από κομματικούς απεσταλμένους. Οι κύπριοι πολίτες που καταβάλλουν φόρους πρέπει να έχουν ευκαιρία να γίνουν μέτοχοι και ενώ αναζητούμε ξένους επενδύτες δεν εισάγουμε πρόωρα την Εταιρεία στα χρηματιστήρια. Οι πρόσφατες εμπειρίες με ορισμένους μεγαλομετόχους τραπεζών πρέπει να μας κάνει σοφότερους.

 

Εισηγούμαστε την προετοιμασία κατάλληλου δημοσιονομικού σχεδιασμού περιλαμβανομένης προσεκτικής μελέτης των δυνητικών επιδράσεων σε άλλους τομείς της οικονομίας και στην οικονομική ανάπτυξη. Το Ισραήλ έχει συστήσει επιτροπή για να μελετήσει τις δημοσιονομικές επιπτώσεις από τα κοιτάσματα φυσικού αερίου. Η Κνέσσετ ενέκρινε σχετικό νομοσχέδιο.

Για παράδειγμα, τα έσοδα δε μπορεί να διανεμηθούν για τη χρηματοδότηση έργων προς εξασφάλιση πολιτικού μερίσματος. Πολλοί αναφέρονται στο παράδειγμα του Νορβηγικού Ταμείου Πετρελαίου, που στοχεύει στο να βοηθήσει μελλοντικές γενιές να αντιμετωπίσουν το συνταξιοδοτικό και να απορροφούν τους κραδασμούς της οικονομίας. Το Νορβηγικό μοντέλο όμως δουλεύει στα συμφραζόμενα της χώρας και των θεσμών της. Δεν μπορεί απλά να το αντιγράψουμε. Χρειαζόμαστε Ταμείο Φυσικού Πλούτου που να καθιστά την κοινωνία υπεύθυνη για τη διαχείριση του εθνικού πλούτου με σαφείς προδιαγραφές διαχείρισης και με απόλυτη διασφάλιση της ανεξαρτησίας του.

 

Χρειαζόμαστε νομικό πλαίσιο ελέγχου των εταιρειών για διαχείριση περιβαλλοντικών κινδύνων. Να αναφέρουμε ένα χαρακτηριστικό πρόβλημα. Ο νόμος προβλέπει πρόστιμα μέχρι 1 εκατ. ευρώ σε εταιρείες που δεν πληρούν κάποιες προϋποθέσεις. Για τη διαρροή πετρελαίου στον Κόλπο του Μεξικού η BP αναγκάστηκε να δημιουργήσει ταμείο αποζημιώσεων ύψους 32 δις. δολαρίων, πέραν της φορολογίας 700 εκατ. δολαρίων που κατέβαλε στο ασφαλιστικό ταμείο της κυβέρνησης. Εσείς δε θα πληρώνατε το πρόστιμο και να «καθαρίσετε»; Και άστε τους ντόπιους να καθαρίζουν τις παραλίες τους και να μαζεύουν τις ζημιές από τον τουρισμό και την αλιεία. Έγκαιρα πρέπει να διαμορφώσουμε νομικό πλαίσιο και να δημιουργήσουμε ασφαλιστικό ταμείο. Διαφορετικά μας περιμένει η τύχη της Νιγηρίας όπου έχουν συσσωρευθεί ζημιές από τις δραστηριότητες της Shell που εκτιμούνται σε 1 δις. δολάρια.

 

Ας μην ξεχνούμε τέλος ότι το χρήμα διαφθείρει. Χρειαζόμαστε ενίσχυση των θεσμών που μας προστατεύουν από την διαφθορά: διαφάνεια, δημόσια διαβούλευση, υιοθέτηση διεθνών προτύπων εταιρικής διακυβέρνησης της Δημόσιας Εταιρείας Ορυκτού Πλούτου. Όπως αναφέραμε στην ενότητα για την διαφάνεια δεν εφαρμόζονται οι εισηγήσεις της επιτροπής GRECO για τη διαφάνεια στη χρηματοδότηση των κομμάτων από ξένα νομικά πρόσωπα. Αντιλαμβανόμαστε τι συνθήκες διαπλοκής δημιουργούνται όταν ξένες εταιρείες κάνουν συνεισφορές σε πολιτικά κόμματα, μέλη των οποίων διαχειρίζονται τη Δημόσια Εταιρεία Ορυκτού Πλούτου; Εισηγούμαστε όπως η πλήρης υιοθέτηση των εισηγήσεων της έκθεσης GRECO από τη δική μας νομοθεσία γίνει ταυτόχρονα με την θεσμοθέτηση της Δημόσιας Εταιρείας  Ορυκτού Πλούτου και του Ταμείου. Τα θέματα είναι αλληλένδετα. 

 

Τέλος πρέπει να αξιοποιήσουμε τις αναπτυξιακές προοπτικές που δημιουργούνται από τις παρεμφερείς βιομηχανίες και υπηρεσίες που αναπτύσσονται γύρω από την εξόρυξη και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων. Σε αυτές πρέπει να επενδύσουμε και όχι να προσβλέπουμε στο γρήγορο κέρδος. Η Ομοσπονδία Εργοδοτών και Βιομηχάνων, το ΚΕΒΕ, η πανεπιστημιακή κοινότητα και η Αρχή Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού πρέπει να συντονιστούν για ετοιμασία μελέτης που να προδιαγράφει εθνική στρατηγική με άμεσους και μακροπρόθεσμους στόχους.


 

Τεκμήρια

 

Ερωτούμε-Ερευνούμε-Προτείνουμε είναι το τρίπτυχο που διέπει την δράση της Πρωτοβουλίας ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. Έτσι οδηγηθήκαμε σε αυτό το Δεκάλογο εισηγήσεων. Οι εισηγήσεις που καταθέτουμε είναι αποτέλεσμα μελέτης και έρευνας και αποδείχτηκαν αποτελεσματικές σε άλλες χώρες. Στηρίζονται στις έρευνες των φίλων της ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ και ενός διεθνούς δικτύου συνεργατών. Πειστικά τεκμήρια ο επαγγελματισμός και εμπειρογνωμοσύνη των πρωτεργατών, οι επιστημονικές μελέτες στις οποίες στηρίχθηκαν οι συζητήσεις μας και η ενσωμάτωση εισηγήσεων μετά από μια διαδικασία δημόσιας διαβούλευσης.

 

Ομάδα Εργασίας  

 

 

Γιώργος Άππιος

λογιστής, τραπεζικός

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Δημήτρης Γεωργιάδης,

λογιστής-οικονομικός αναλυτής

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Αλέξανδρος Διογένους

επιχειρηματίας  

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Μάριος Ζαχαριάδης

καθηγητής οικονομικών

Πανεπιστήμιο Κύπρου

 

Σταύρος Α. Ζένιος

καθηγητής χρηματοοικονομικών

Πανεπιστήμιο Κύπρου

και The Wharton School, ΗΠΑ

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Μαρίνα Θεοδότου

επιχειρηματίας

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Συμεών Κασσιανίδης

επιχειρηματίας

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Μάριος Κληρίδης

οικονομολόγος

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Σωφρόνης Κληρίδης

καθηγητής οικονομικών

Πανεπιστήμιο Κύπρου

 

Γιώργος Κωνσταντινίδης

καθηγητής χρηματοοικονομικών

Πανεπιστήμιο Σικάγο, ΗΠΑ Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Ηλιάνα Νικολάου

νομικός

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Στέλιος Νίκολσον

επιχειρηματίας

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Νίκος Τιμοθέου

διεύθυνση επιχειρήσεων και τηλεπικοινωνίες

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Ορέστης Τριγγίδης,

πληροφορική και ηλεκτρονική μάθηση

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Γιώργος Χαραλάμπους

οικονομολόγος

Πρωτοβουλία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

 

Λούης Χριστοφίδης

καθηγητής οικονομικών

Πανεπιστήμιο Κύπρου

 



Επιστημονικές μελέτες που στηρίζουν τις προτάσεις

 

Παραθέτουμε ενδεικτικές αναφορές.

 

Economist Intelligence Unit (2011). Democracy index 2011. Democracy under stress. A report from the Economist Intelligence Unit, 1–48.

World Bank. (2012). Doing Business in a more transparent world. Washington, DC: The World Bank and International Finance Corporation. doi:10.1596/978-0-8213-8833-4

World Economic Forum. (2012). The Global Competitiveness Report 2012–2013, World Economic Forum.

 

Ζένιος, Σ. Α. (2012). Δημιουργική Κύπρος. Πολιτική μεταρρύθμιση για την Κύπρο του 21ου

αιώνα. Εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, Αθήνα. Ως e-book αναρτημένο στο www.fbrh.eu/zenios.

 

Πολυβίου, Π. 30 Σεπτ. 2011. Πόρισμα μονομελούς διερευνητικής επιτροπής για τη διεξαγωγή έρευνας σχετικά με την έκρηξη που επισυνέβη την 11η Ιουλίου 2011 στη ναυτική βάση “Ευάγγελος Φλωράκης” στο Μαρί. Λευκωσία

 

Jonung, L. (Feb. 2009). The Swedish Model for resolving the banking crisis 1991-93. Seven reasons why it was successful, DG ECFIN, European Commission, Brussels.

Report of the Special Investigation Commission (SIC), Althingi, Iceland, 2010.

 

BIS. (2011). The impact of sovereign credit risk on bank funding conditions. Bank of International Settlement CGFS Papers, 1–52.

 

Κινέζικες επενδύσεις στην Ευρώπη και σύγκριση Κύπρου-Μάλτας στο http://trueeconomics.blogspot.com/2012/06/962012-chinese-equity-fdi-in-europe.html 

 

Osborne, D., and T. Gaebler. 1992. Reinventing government: How the entrepreneurial spirit is transforming the public sector, Reading, Mass.: Addison-Wesley.

 

Cyprus Association of Directors και Πρόγραμμα ΜΒΑ. 2011. Εκσυγχρονισμός της διοίκησης δημόσιων οργανισμών στην Κύπρο. ΛευκωσίαΠανεπιστήμιο Κύπρου.

 

Schneider, F., Buehm, A., & Montenegro, C. (2012). Shadow Economies all over the World: New Estimates for 162 Countries from 1999 to 2007, 1–53. Retrieved from http://www.econ.jku.at/members/Schneider/files/publications/LatestResear...(Schneider, Buehm, & Montenegro, 2012)

Council of Europe. (2011, April 4). GRECO report on Cyprus: Need for uniform anti corruption legislation and greater transparency of financing of political parties. Council of Europe Group of States Against Corruption (GRECO).

 

Lehman, R. W., & Roth, H. S. (2010). Global Real Estate Investment Trust Report 2010. Ernst & Young.

The Irish National Asset Management Agency at http://www.nama.ie/

Deuthce Bundesbank Monthly Report (2009). The German government's "bad bank" model.

 

Πανεπιστήμιο Κύπρου, Πρυτανεία (2003). Μετεξέλιξη του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Κύπρου μετά την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση.Εισήγηση στους Υπουργούς Εξωτερικών το 2003, 2007, 2008 και στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας το 2004.

 

Η Δημιουργία του Οικοσυστήματος Επιχειρηματικότητας στην Κύπρο 2013-2020 είναι υπό μελέτη από την Curveball Ltd. και την Μαρίνα Θεοδότου, με χρηματοδότηση από KPMG  (Cyprus) και την Cyproman Services Ltd.

 

Το επιτυχημένο πρόγραμμα Yosma του Ισραήλ στο http://www.yozma.com/home/